[dit is een samenvatting van de syllabus Griekse en Romeinse Filosofie, red. K.A. Algra, F.A.J. de Haas, J.M. van Ophuijsen en C.G. Steel, editie: augustus 2006]

Inleiding zie: Inleiding Antieke Wijsbegeerte

1. Presocratici en Hippocrates

1. Thales (620-540)
Milete Ionië
Monist

• Alles komt voort uit water
• Heeft zonsverduistering voorspelt op 28 mei 585 vc
• Meetkunde: 2 helften van cirkel zijn precies even groot
• 1^ste voorbeeld van analogie-redenering
• Rationele verklaringen in plaats van mythische

(zie: Thales)

2. Anaximander (610-546)
Milete Ionië

• Leerling van Thales
• Gebruikte schrift voor niet-poëtische doeleinden
• Systeem kosmogonie – oorsprong (noemde dat archê) in apeiron (onbepaalde/oneindige)
• Archê is van goddelijke aard, en goddelijke is niet eigenschap van persoon
• Oermassa sperma dat warm en koud in zich verenigd
• Oer-explosie waardoor vuur ingesloten in nevel
• Cyclus kosmos (vuur en water) en regen
• Verhoudingsgetallen 1 en 3
• Vuur sterren en felste is de zon
• Mens was eerst visachtige en ging daarna pas aan land
• Tekende wereldkaart waarop 3 landmassa’s (EU, Afrika en Azië)

3. Anaximenes (585-525)
Ionië
Monist

• Leerling van Anaximander
• Oneindige lucht/adem
• Meer recht aan waaarneming
• Oerelement Lucht is nog steeds aanwezig
• Oerelementen die uit zichzelf kunnen transformeren. Materie als levend wezen dat beweegt en veranderd zonder dat er een oorzaak vereist is (hylozoïsme)

4. Pythagoras (570-490)
Samos, 530 naar Croton

• Pytgagoreïsche kwestie – wat is van hem bij Plato
• Leer van de onsterfelijke ziel (dieren en bonen)
• Aandacht voor menselijk handelen
• Mathematisering, tetraktys, octaaf snaar
• Harmonie der sferen – achtergrondsmuziek uit harmonische getalsverhouding
• Pneuma & Kenon (is de leegte tussen de punten van het tetraktys)
• Volgens Aristoteles had hij ook nog een leer van tien paren tegendelen, peras (eindig) vs. apeiron

5. Philolaus van Croton (480-385)

• Aanhanger van Phytagoras
• Harmonie apeira en perainonta
• Hestia is 1 en ademt leegte in. Zo 10 hemellichamen
• Leer van muzikale intervallen
• Leer van de ziel – onze ik is gelijk aan goddelijke en onsterfelijke
• Volgens Aristoteles stond bij hem de theorie boven de waarneming
• Eerste poging kosmologie te mathematiseren en kenbaarheid der dingen te verbinden met elementen van bepaaldheid en getal

5. Xenophanes (570-480)
Colophon

• Bizarre wolkenleer
• Alles bestaat en is voortgekomen uit water en aarde
• Niets zou zeker zijn
• Expliciete kritiek op Griekse Goden in werken van dichters
• Tegenstelling kennis (waarheid) en meningen
• Nieuw godsbegrip: 1 god, niet als mens, niet immoreel, bestiert alles met de kracht van zijn geest, is zien, horen en begrijpen, altijd op dezelfde plaats, zonder te bewegen

6. Heraclitus (535-475)
Monist

• De Duistere (ho skoteinos)
• Gebruikt het woord Philosophos
• De eenheid der tegendelen
• Maatschappelijke status quo d.m.v. Natural Fallacy (koppeling natuur en moraal niet vanzelfsprekend)
• Ethisch Naturalisme
• Oorlog – in orde
• Strijd manifesteert zich als vuur in kosmische cyclus (vuur is meest dynamisch van de klassieke elementen)
• De ‘ene wijze’
• Phanta Rhei Kai Ouden Menei

7. Parmenides (520-450)
Elea

• Leerdicht, prooemium, deel 1 en 2
• Radicale rationalist
• Eerste ontologie
• Logische deductie
• Wat wel (dat is) en niet (dat het niet is) gedachten kan worden
• Cruciale cognitieve keuze (het is of het is niet)
• Enige object van denken en kennis is het zijnde
• Deel 2 meningen, ook kosmogonie en kosmologie, Eros, licht/nacht, maan heeft haar licht van de zon, Venus en Aarde zijn rond
• Spreken en denken: in termen van ervaring, de werkelijkheid is nooit cognitief toegankelijk.

(zie: Parmenides)

8. Zeno van Elea (490-430)

• Volgeling van Parmenides
• Bedenker van paradoxen; reductio ad absurdum, regressus in infinitum
• Verdedigde Parmenides’ ene zijnde tegen pluraliteit en deelbaarheid
• Tweedelige dichotomie hardlopen
• Vliegende pijl
• Achilles en de Haas

9. Melissus (441)
Elea

• Vloot Samos 441
• Hij radicaliseert idee eon (zijnde) dat niet ontstaat en onvergankelijk wordt.
• Denkt eon als concreet ding.
• Bol lijkt slechts beeld
• Eon is eeuwig, 1 ding, onveranderlijk en (verschil met Parmenides:) onbegrensd
• Geen Kenon
• Er is iets niet goed met gewone ervaring

10. Anaxagoras (500-428)
Pluralist

• Naar Athene +/- 455
• Beschuldigd van godslastering vanweze zijn metarsia (verschijnselen boven ons hoofd) en omdat hij zei dat de zon een gloeiende steenklomp is en geen god.
• Alles in alles (these iedere stof kan voortkomen uit iedere andere stof)
• Spermata bevatten moira (klein portie/elementaire deeltjes)van alles
• Op fundamenteel niveau tezamen gemengd worden (summisgesthai) en van elkaar gescheiden worden (diakrinesthai)
• Nous alwetende geest of intellect, is oorzaak van beweging/menging
• Nous bevindt zich in alle levende wezens die een ziel hebben
• Aanblik van het verborgene is wat aan ons verschijnt
• Kosmogonie: draaikolk, met lucht en aether (ijle lucht met meer vuur)

11. Empedocles (490-430)
Pluralist

• Strassburg-papyrus, 1e eeuw nC
• 2 leerdichten reinigen (katharmoi) en over natuur (peri phuseôs)
• Zielsverhuizing gedoemd ik
• Daimôn is een lang levend goddelijk wezen
• Analyseert menselijk mechanisme zintuigelijke waarneming
• 4 elementen (als eerste)
• Krachten haat en liefde in kosmische cyclus
• Goddelijke bol (sphairos)

12. Leucippus (470-410)
Atomist

• Grote wereld ordening (Diakosmos)
• 2 titels

13. Democritus (460-370)
Atomist

• Kleine diakosmos
• 61 titels
• Mechanisch verklaringsmodel
• Analogie-bewijzen
• Atomoi ideai – onspleetbare gestalten
• Kenon+volle – alle dingen zijn combi’s
• Geen aparte bewegingsoorzaak
• Beeldjes – eidôla
• Ethisch en levensbeschouwlijk: streven naar evenwicht, welbevinden (euthumiê), gematigde en terughoudende levenswijze. Fysische basis hiervoor: bewegingstoestand gelijkmatig van de: Zielsatomen

14. Hippocrates (460-370)

• Arts uit Kos
• Hippocratische kwestie: velen schreven onder zijn naam
• De heilige ziekte: epilepsie
• Eerste kritiek op magie/goden
• Ziektes hebben een natuurlijke oorzaak
• Medicijnen, voeding en levenswijze
• De eed (ethisch)

2. Sofisten
Niet zo’n negatieve connotatie als nu, het was meer zoiets als ‘knappe kop’. Het geldt als 1 beweging omdat ze zich lieten betalen voor het onderricht. Opvoeding boven afkomst voor hun. Twee thema’s: natuur vs. wet/gebruik en methode van stelselmatige tegenspraak verheven tot beginsel. Tegen realistisch standpunt.

1. Protagoras (ca. 490- ca. 420)

• Mens-maat-stelling (homo mensura) opent de deur voor het relativisme
• Euboulia (welberadenheid)

2. Gorias (ca. 485-in 4^e eeuw vC)
Leontini

• Leerling Empedocles, daarvan de theorie van waarneming
• Paradoxale toespraken
• Natuur is gelijk met ‘wat niet is’
• Woordenlijst (onomastikon)

3. Prodicus (voor 460-in 4^e eeuw vC)
Ceos

• Vergelijkingen/contrasten van 2 begrippen
• Indeling/onderverdeling (dihairesis) van woordenveld

4. Hippias (voor 460-in 4^e eeuw vC)
Elis

• Cconventie drijft natuur uiteen
• Mnemo-techniek

5. Antiphon (ca. 470-411)
Rhamnus

• Wat volgens conventie juist is, is regelrecht tegenstrijdig met de natuur
• Ontwikkelde toegepaste psychologie

6. Anonymus Iamblichi

• Verdediging menselijke wet en morele conventies
• Gewoonte

Aristophanes (446-386)

• Correct taalgebruik – taalgebruik omvat woordkeus
• Schreeft komedie met Socrates als sofist
• Onderwerp: geldigheid en gezag van de natuurlijke taal en haar verhouding tot de rede

Isocrates (436-338)

• redenaar/retorica
• stichtte retorenschool in Athene (392)

3. Socrates (470/469-399)

• Tegen  Sofisten
• Kervel
• Daimonion in zich
• Deugd is gelijk aan inzicht (socratisch intellectualisme)
• Methode: 1. elenchos (toetsing) doormiddel van socratische ironie: het veinsen van onwetendheid. Deze dialoog leidt tot een impasse (aporie) 2. Het eigenlijke (inductieve) onderzoek naar de ware aard van het onderwerp, het komen tot een definitie.

Volgelingen:

1. Euclides
Megara

• de megarici, hij was voornaamste van hen
• Goede is inzicht, is 1, is zonder tegendeel

2. Cynici
Letterlijk: honds zijn

Antisthenes

• Deugd bestaat in inspanning (ponos) en genot is haar grootste vijand

Diogenes (412-323)
Sinope

3. Cyrenaïci

Aristippus

• Hedonisme
• Het enige waar we vat op hebben is het heden (to paron)
• Genot is deugd
• Geluk is geen doel, want het is enkel een aaneenschakeling van genotsmomenten
• Matiging is nodig om heerser over zichzelf te blijven
• Praktisch inzicht (phronêsis) is dus nodig