In zijn L’être et le néant wees Sartre’s al op de noodzakelijke existentiële psychoanalyse. In Saint Genet voert hij zo’n analyse uit op Jean Genet. Zodoende hier een analyse van deze tekst voorzien van mijn eigen commentaar.

Wie is Jean Genet?
Genet is in Nederland een onbekende schrijver, dat kan te maken hebben met het feit dat zijn onderwerpen ook vaak ongewenst of te confronterend zijn. In de eerdere vertaling van dit werk werd zelfs beweerd dat Sartre hem verzonnen zou hebben. Maar hij heeft echt bestaan. Daarom hier wat feiten:

• Hij werd geboren in 1910, herkomst prostituee of buitenechtelijk.
• Woonde bij twee pleeggezinnen, bij de tweede verbleef hij vanaf zijn vijftiende.
• Op zijn vijftiende kreeg hij zijn eerste gevangenisstraf, hij was na meerdere incidenten betrapt op homoseksualiteit.
• Zijn boek Journal du Voleur is een autobiografisch werk over de periode die volgt na deze straf tot zijn achttiende tot ergens in zijn dertigste wanneer hij begint met schrijven. Dit is het meest autobiografische werk van hem over deze periode in zijn leven. Het is een periode van zwerven door EU en van criminaliteit. Zijn liefdes zijn agressieve homoseksuele criminelen waar hij zich tijden lang door laat leiden.
• In 1949 wordt hij voor de tiende keer gearresteerd voor diefstal, wat hem automatisch levenslang dient op te leveren. Maar Foucault, Sartre en nog andere grote namen doen een succesvolle petitie en Genet hoeft nooit meer de gevangenis in. Daarna wordt ook allerlei werk van hem goed verspreid door Frankrijk.
• In 1952 komt het werk van Sartre over Genet Saint Genet uit, Genet is hier behoorlijk door van slag zodat hij vijf jaar lang niet schrijft, en bedankt Sartre.
• In de jaren daarna schrijft hij vijf toneelstukken en heeft hij een liefde genaamd Abdallah, na diens zelfmoord in 1964 wordt Genet depressief en probeert zelfmoord te plegen.
• Aan het einde van de jaren zestig wordt Genet politiek actief. Samen met Foucault en Sartre loopt hij organiseert hij demonstraties. Ook heeft hij contact met de Black Panters en Yassar Arafat.
• In 1986 overlijdt hij en wordt hij begraven op een Spaanse begraafplaats in Marokko.

Naast zijn literatuur schreef Genet ook veel gedichten, toneelstukken waarvan hij voornamelijk bekend is, en homoseksueel erotisch getinte films.

De opbouw van Saint Genet
Van dit leven is terug te vinden in Sartre’s existentiële psychoanalyse, de periode van de wording van de dief en later de schrijver. Het boek bestaat uit twee delen. Het deel van de schooier en het deel van de schrijver. Hierbij is opvallend dat de overgangsjaren en het worden van de schrijver behoren bij het eerste deel. In dat deel is er ook veel aandacht voor hoe en wat Genet ‘kiest’, terwijl het tweede deel zich meer uitspreekt over de uiting van zijn ‘keuze’, namelijk in zijn geschreven werk: literatuur, gedichten en toneelstukken komen daar aan bod met een analyses die zich laten voegen bij de psychoanalyse die Sartre toepast op Genet.

Waarom koos Sartre Genet om te beschrijven?
In eerste instantie kan gesteld worden dat dit geen keuze was voor een subject specifiek om de methode weer te geven. Het boek was oorspronkelijk bedoelt als voorafgaand aan de verzamelde werken van Genet. Het is interessant dat het ten opzichte van de bekende existentiële psychoanalyse door Sartre van Flaubert toch nog wel verschillen kent. Het is dus wel geschreven na L’être et le néant, en dus bedoelt als daarop volgend of aansluitend. Het proces van wording wordt in Saint Genet begrepen als subjectieve bestaansbeslissing, waar dat bij Sartre’s analyse van Flaubert begrepen wordt als een wisselwerking tussen eind en uitgangspunt, waarvan de analyse de beweging volgt, aldus Ger Groot. Ikzelf zou niet noodzakelijk ervan uit willen gaan dat Saint Genet niet net zo geïnterpreteerd kan worden. Het is zelfs één van mijn vraagtekens bij de tekst, die hier later volgen.

In L’être et le néant geeft Sartre aan dat we de gemakkelijkst te bestuderen moeten kiezen, nu moet ik zeggen dat Genet zich er makkelijk voor leent. Ook de mooie voorbeelden die gebruikt worden om de analyse te versterken zijn natuurlijk te passend voor woorden.

Methode weergave?
Zo passend voor woorden enkele stukken zal uitlichten. Ten eerste het meest fundamentele stuk voor ons begrip van de methode van Sartre maar ook zijn verdeling van de reële en irreële werkelijkheid. Het moment (vertaling De Heilige Genet: p.24):

“Moment betekent echter fataal moment: een moment is de tegenstrijdige wederzijdse doordringing van het ervoor en het erna. Je bent nog wat je niet meer zal zijn en je bent al wat je zal worden; je leeft je dood, je sterft je leven; je voelt je zowel jezelf als een ander; één seconde bevat de eeuwigheid; vanuit de volheid van het leven voel je de dreiging van de naakte strijd en heldenmoed, van wellust en verdeling. Slechts 1 moment is nodig om te vernietigen, om te genieten om te doden, om gedood te worden, of om je fortuin te maken met een enkele worp van de dobbelstenen.”

Dit is waar de onduidelijkheid van de reële en de irreële werkelijkheid van Sartre zich samenvoegt. Dit moment is stomweg niet deze ene seconde, zoals Sartre voor dit stuk ook beschrijft. Het begint bij het kind dat het idee leert dat het hebben het zijn is. Het idee van bezit leidt ertoe dat het kind gaat doen alsof. Zijn stelen is een handeling in twee aparte fase. De eerste betekent niets voor niemand ook niet voor de dader. De tweede fase vereist de hoogste graad van bewustzijn. Het stelen wordt gevormd in geestelijke oefeningen, verborgen ritten. Het is reëel genot. De wens wordt werkelijk en verterend.

Het kind wordt opgevoed in moraal die hem veroordeelt. Hij gelooft deze moraal, volgens Sartre is dit zijn ongeluk. Deze bezitsmoraal stort hem twee keer in het Niets, eenmaal als armoedzaaier en eenmaal als bastaard. Stelen is geen inbreuk maar een directe consequentie van die moraal. Voor zijn machteloos gevoel tegenover het waardensysteem, dat hem zijn plaats op de aarde niet wens te gunnen zoekt hij compensatie is in het stelen.

Dan wordt hij betrapt. Het moment vindt plaats. Het verleden heeft nog slechts de betekenis die eraan is opgelegd door de verblindende bewijskracht van nu. Genet beseft was hij is, objectief gezien. Het moment toont de eeuwigheid. Het is ontsproten aan zijn essentie. Hij wordt vondeling. Het kwaad is zijn eigen oorzaak. Waar komt deze kleine dief vandaan? Wordt er gevraagd. Deze jongen, voortgebracht door het niets, bezit niets en is niets. Het materiaal van zijn zijn, is het niet-zijn. Zijn bestaan is als bijtend zuur.

Het verleden is de langzame opkomst van het moment geweest. De toekomst volgt na het moment en zit ook in het moment. Hij vlucht voor die toekomst van het dief-zijn door zich als zondebok, als schuldige te gedragen. Hij probeert het niet meer te doen, uit angst; de angst dat zijn zijn het kwaad is wat het door het moraal benoemd wordt. Dus hij denkt dief geworden te zijn, maar in feite is hij schuldige geworden welke het moraal van de mensen die hem met de vinger nawijzen volgt.

De toekomst die in dit moment zat heeft hij al genomen, zonder het zich te realiseren. In de woorden van Sartre: Het verleden wordt door de argwaan en de profetische verontwaardiging van de volwassenen systematisch naar de toekomst toe geprojecteerd, een toekomst die vol is van strafbare handelingen, herhaald op ongeregelde tijden en het gevolg van een blijvende aanleg tot stelen.

Hij neemt dus de standpunten over van de mensen die hem willen veroordelen. Hij heeft nooit kunnen zien dat het idee van de dief principieel onverenigbaar is met de realiteiten van het innerlijk. Het is voortgekomen uit een maatschappelijk standpunt en voorondersteld een bepaald systeem, wet, rechtspraak, ethiek. Daarom zou het stelen niet door het bewustzijn in zichzelf ontdekt kunnen worden als onmiddellijk gegeven. Door de diepte van het gat worden wij gelokt door iets dat we zelf zijn, en dat wij zullen terugvinden in de dood.

Hij is een dief. Daar hij nooit het fundamentele begrip kan krijgen voor zijn essentie, kan hij evenmin de betekenis begrijpen van al zijn andere eigenschappen. Omdat hij volstrekt anders is, verwijzen alle woorden naar iets wat duidelijk is voor de anderen, maar noodzakelijk verborgen blijft voor hemzelf. En hierbij gebruikt Sartre het bijzonder exemplarische voorbeeld van de jongen die in de spiegel kijkt. Dit toont heel duidelijk de kloof tussen het en-soi en het pour-soi. (p.29/p.30).

Missende element: moment!
Eerst minder duidelijke weergave van zijn grens tussen werkelijkheid en irreële werkelijkheid. Het is meer een verloop, de schilder die het idee in zijn hoofd heeft ondanks dat het schilderij nog niet af is. In dit moment hebben we gelezen dat Genet de kwade trouw volgens Sartre heeft aangenomen. Dus dit is hoe kwade trouw ontstaat. Zoals Sartre aangeeft, kan men zichzelf alleen niet te kwade trouw straffen als er een correct ethisch systeem zou zijn vastgesteld.

Je bewustzijn volgt de lijn van het verleden. Later geeft Sartre aan dat de kwade trouw constant ontweken moet worden. Enigszins onduidelijk blijft hierbij of je je er ooit van kunt ontdoen. Wat de periode van het worden van de schrijver Genet aan lijkt te tonen dat het enkel een verder borduren van het bewustzijn is op diens veronderstelde verleden de interpretatie die het bewustzijn ervan maakt is. Dus het lijkt wel wachten alsof we de fout in gaan. Sartre geeft verder wel aan dat dit een cruciaal moment voor Genet is, omdat hij te jong was om zich te verzetten tegen het opgelegde moraal.

Het verzet dat hij pleegt is iets waarin hij zichzelf probeert te worden en te zijn, zoals zijn zijn is aangegeven door dat moraal. Terwijl hij volgens Sartre verzet zou hebben gepleegd tegen het moraal als hij ouder zou zijn geweest. Als hij het haat met haat had kunnen vergelden en het bestaan van die waarden had kunnen ontkennen en slechts het recht van de sterkste had kunnen aannemen. Maar nu is hij de moraal, zijn gevangenis geworden. Hij poogt hier wel uit te ontsnappen, maar hij zal niet in kunnen zien dat het zichzelf is waartegen hij moet vechten en niet de ander.

Door iedere handeling wordt dat wat is, veranderd met het oog op wat nog niet is. Het is een doorlopende revolutie en elke constructie gaat gepaard met minstens evenveel afbraak. Hier trekt Sartre de mogelijkheid om de werking van een handeling zoals bij Genet, op de mensheid toe te passen wat hij benadrukt door de volgende zin: De wereld is een museum en wijzelf slechts degene die het in stand moeten houden. Er is geen daadwerkelijk vooruitgang meer, er is een voortborduren wat we met vooruitgang zouden kunnen doen.

De mens kan zichzelf nooit bevestigen zonder te ontkennen. We stellen de vraag naar onszelf. Wij wensen onszelf te hebben. Daarmee wordt de menselijke geest voor altijd onrustig. Die onrust is bang makend en dat moet weer verduisterd worden. Dat doen we met alles. De schoonmaak ritten die we hebben en de manier waarop Genet bekeken wordt is als een ander. Hij is het kwaad, de belichaming, met zijn bloed sijpelt het kwaad uit zijn lichaam. Voor een ieder die niet de negatie ‘kiest’ zoals Genet dat heeft gedaan is er alleen de zelfcastratie van het negatieve aspect. Ons vijand is ons spiegelbeeld omdat het onze slechte mens bij uitstek is. Sartre geeft hier nog heel grappig aan dat de mens alleen een goed geweten kan hebben in de tijden van oorlog.

Het kwaad is wat de mens wenst maar niet wil wensen. Het kwaad is met andere woorden de richtlijn voor de wil van de ander. Het kwaad is de ander. Overigens geeft Sartree venlater ook nog aan dat het ook omgekeerd is. De onderdrukker is ook de belichaming van het kwaad. Voor Genet begint zijn schrijverschap dus als poging om zichzelf in het bewustzijn van de ander een bepaalde vorm te geven waardoor zij voor zijn zijn moeten buigen. Hij neemt zichzelf in hun perceptie over, met als poging zichzelf te winnen. Het is en blijft een constante strijd tussen het en-soi en pour-soi.

Minpunten!
Zoals eerder aangegeven is alles eigen interpretatie, net als gewone psychoanalyse mist het empirische onderbouwing. Al zegt Sartre dat hij met deze methode juist alleen weer kan geven wat daadwerkelijk wel vast te stellen is. Zijn interpretatie kent echter alleen vriendschap en autobiografisch werk als onderbouwing. Dit is de makkelijke manier om Sartre’s analyse af te wijzen.

Het daadwerkelijke minpunt zit hem bij mijn vraagteken bij deze psychoanalyse van Sartre! Deze is niet alleen een omschrijving van het bewustzijn van Genet in het volgen van de kwade trouw. Deze analyse maakt de kwade trouw noodzakelijk, want het maakt de moraal voor het zelf-zijn, dus door de negatie. Tevens maakt het het zijn enkel hunkerend en inbeeldend naar het zichzelf zijn wat een ander wel zou hebben. Dit leidt dus met andere woorden naar een betere keuze voor zelfrealisatie in het bewustzijn van de ander, zodat we kunnen leven in de situatie waarin we ons bevinden.