Het is enerzijds evident dat filosofie en literatuur verschillen, en anderzijds erg moeilijk om definitief criteria vast te stellen om die verschillen te bepalen. In het gesprek van Iris Murdoch en Bryan Magee wordt een aantal verschillen genoemd. Overeenkomstig gaat het de literatuur en de filosofie volgens Iris Murdoch om hetzelfde, namelijk om morele kwesties. De punten waarop de literatuur en de filosofie verschillen is volgens Murdoch in de manier waarop zij deze kwesties tonen en behandelen. Zowel de literatuur als de filosofie is op zoek naar de waarheid in deze kwesties en ook proberen zij beiden deze bloot te leggen. De methodes die zij gebruiken verschillen hierbij. Zo ziet zij de filosofie meer vasthouden aan de problemen op een abstracter niveau. Het is daarmee een minder aangename leeservaring dan de literatuur. Ook verschillen de eisen voor de schrijfstijl van een filosoof van die van de schrijver. Zo dient de filosoof in zijn tekst geen gebruik te maken van decoratie. Ook heeft de filosoof niet, zoals de schrijver, de verplichting om goed te schrijven. Als een literair werk onleesbaar is, dan heeft de schrijver gefaald. De filosoof daarentegen is verplicht zijn werk te ontdoen van zijn persoonlijke stem, omdat de filosofie een onpersoonlijke waarheid nastreeft. Deze verplichting kent de schrijver niet. Bovendien beschouwt Murdoch de literatuur, anders dan de filosofie, in staat om een werkelijkheid te scheppen met fictie. Om uit deze werkelijkheid de waarheidsclaim te begrijpen heeft de lezer volgens haar imagination en fantasy nodig. De imagination onthult, maakt die werkelijkheid aanschouwelijk en verklaarbaar. De filosoof kan gebruik maken van een gedachte-experiment, maar dit kan geen probleem opleveren, zoals door de nieuwe werkelijkheid van de fictie van de literatuur dat wel mogelijk is.

Op basis van mijn eigen vertrouwdheid met filosofische en literaire teksten kan ik nog een andere typering noemen om het verschil tussen filosofie en literatuur te verhelderen. De literatuur en filosofie worden binnen onze cultuur anders bekeken. Zo wordt het ontstaan ervan als verschillend gezien. De literatuur ontstaat in het creatieve en geïnspireerde deel van de mens, een creërende kracht, waar de filosofie gezien wordt als volledig ontstaan in de rede welke zij ook probeert te onderbouwen, het is de rede die haar bestaan verklaart. Het is echter geheel niet noodzakelijk dat de literatuur überhaupt vandaaruit ontstaat. Het is de bedoeling van de schrijver die geromantiseerd wordt en die eigenlijk niet zonder meer in die romantische hoedanigheid verondersteld kan worden. Dit is natuurlijk betwistbaar door de grenzen van het begrip literatuur aan te scherpen. Het maken van een fantasieverhaal spreekt uiteraard van creativiteit, maar mijns inziens hoeft dit geheel niet te betekenen dat alle literatuur zijn oorsprong vindt in dezelfde creativiteit. Een schrijver kan wel degelijk de keuze maken voor het creëren van een bepaald werk dat engagement wil uitdragen. Er zijn voldoende onprettige literaire leeservaringen te noemen, zoals The Gulag Archipelago van Alexander Solzenitsyn. Dit heeft meer de rede als ontstaansreden, dan een creatieve kracht, geïnspireerd door al dan niet een hogere kracht of wezen. De filosofie heeft niet een veronderstelde ontstaansweg die anders kan zijn dan de rede. Sterker nog, zoals Murdoch ook aangeeft, het wordt niet eens geaccepteerd als een filosoof zijn tekst zou decoreren. Het is echter niet gesteld dat de filosofie niet uit hetzelfde creatieve en geïnspireerde deel van de mens zou kunnen ontstaan. De briljante ingeving dient in onze cultuur onderzocht en bewezen te worden. Echter daarbij verliezen we het begrip voor waar deze briljante ingeving zoal vandaan kan komen. Ik ben dus van mening dat er een verschil bestaat in onze culturele perceptie van de oorsprong van de filosofie en de literatuur. Het is de plaats in de cultuur die zij beiden krijgen wat dit verschil in stand houdt. De literatuur wordt als kunst beschouwd en de filosofie als (poging tot het zijn van) wetenschap. Binnen deze zienswijze worden de filosofie en de literatuur gelimiteerd in en onderscheiden door de oorsprong van het werk tot respectievelijk een logisch onderbouwde redenatie van een rechtlijnige denker en een kunstzinnige romantische schrijver die vaak door boven ingegeven geïnspireerd is. Murdoch hanteert dit cultureel gemaakte onderscheid.

Share