Ik las dit gedicht en ik was geschokt. Ik was meer dan geschokt: het gedicht deed mij denken aan afgrijselijke bejaarde billen. Dus ik werd misselijk, zeer zwak en misselijk. Het idee van deze aanblik alleen al, maakte dat ik mezelf en ook toekomstige lezers van dit gedicht moest wapenen tegen de performativiteit van dit gedicht. Dus leek een analyse van dit gedicht mij de beste manier om mijn afgrijzen te doen verbleken. Een belangrijke vraag daarbij is: hoe word ik en hopelijk ook u misselijk van dit gedicht? Allereerst daarom het shockerende gedicht: Hoe sê mens dit

Hoe sê mens dit ek weet werklik nie hoe om dit te sê nie jou deurwinterde kortgeknipte baard is dalk te ná, te téén my vir taal, te grys van grint ek weet werklik nie hoe om jou ouerwordende lyf te sê sonder die woorde ‘verlies’ of ‘fataal’ nie. ek weet nie ek weet niet waarom die woord ‘plooie’ so banaal klink nie ek weet nie hoe ouerword moet klink in taal nie die irisse van jou berugte blou oë het intussen onderhewig geraak aan groen meer stamelend en innig nou – twee blywende koeltes wat my ‘n lewe lank liefhet my wysvinger trek jou wenkbroue na waaruit groeisels soos weerligte knal gesig wat ek liefhet; gesig van verwering as ek jou teen my nader trek is jou hare donserig jou kopvel verras my met sy tekstuur – so ook die lange kepe wat van jou ore nek af sny die mond wat so briljant kon klief roer nou geurig teen my slape genadig soos brood jou hande laat my borste soos glase donker wyn in jou palms sink ek dink ek probeer sê dat ek jou verdikte buik sexy vind dat ‘n ereksie teen die effense ronding my nat in die mond laat ek dink ek probeer sê dat ek my vir die eerste keer kan oorgee aan jou dye vanweë hulle week witheid, dat ek die sagte losheid van jou boude verkies bo die jong harde beneukte jagsheid van vroeër jy gebruik nie meer seks vir jouself nie, maar vir my uit my wil jy niet langer voorteel nie, maar jy maak jouself rustig bekend aan my – in die weelde van ervaring strek ek my uit. dis asof jy dieper in my is, ek stiller, asof ons met groter heelheid kom. hoe verset mens jou teen die gemaklike uitweg wat oudword bloot tot metafoor van die dood verstom? hoe en waarmee verwerf’n mens die woordeskat van ouderdom?

Ik weet echt niet hoe ik het zeggen moet je verwinterde getrimde baard is misschien te nà, mij voor taal te dichtbij, te kiezelgrijs ik weet werkelijk niet hoe ik je ouder wordende lijf moet weergeven zonder de woorden ‘verlies’ of ‘fataal’. Ik heb geen idee ik weet niet waarom het woord ‘rimpels’ zo banaal klinkt ik weet niet hoe ouder worden moet klinken in taal de irissen van je beruchte blauwe ogen zijn intussen doordesemd geraakt met groen maar dan stamelender en inniger – twee blijvende koelten die mij een leven lang liefhebben mijn wijsvinger trekt je wenkbrauwen na waaruit haren groeien als bliksemschichten gezicht dat ik liefheb: gezicht van verwering als ik je tegen me aandruk voelen je haren als dons je hoofdhuid verbaast me om zijn textuur – evenals de lange groeven die van je oren naar je hals lopen de mond die geniaal aan mootjes hakte rust nu geurig tegen mijn slaap genadig als brood je handen laten mijn borsten als glazen donkere wijn in hun palmen zinken misschien wil ik wel zeggen dat ik je dikke buik zo sexy vind dat een erectie tegen de lichte glooiing mij het water in de mond doet lopen misschien wil ik wel zeggen dat ik mij voor de eerste keer kan overgeven aan je dijen vanwege hun weke witheid, dat ik het zachte lubberen van je billen liever heb dan de jonge harde opgefokte geilheid van vroeger het gaat je bij seks niet meer om jezelf, maar om mij het gaat je niet meer om de voortplanting, maar je wijdt je in alle rust aan mij – in deze schat aan ervaring strek ik me uit. het is alsof je dieper in me gaat, ik stiller word, alsof we in alle heelheid klaarkomen. hoe verzet je je tegen de gemakkelijke smoes die oud worden botweg tot metafoor van de dood vermomt? hoe en waarmee kom je aan de woordenschat van de ouderdom?

Antjie Krog
Lijfkreet gedichten
Uitgeverij Podium, 2006
Oorspronkelijke titel: Verweerskrif

De communicatiesituatie
Allereerst is het noodzakelijk om het gedicht te situeren alvorens wij haar kunnen analyseren en uiteindelijk haar krachtige werking hopelijk te kunnen ontmantelen. Daarom plaatsen we het gedicht in de communicatiesituatie waarin zij aan mijn horizon verschijnt.

Als men dit gedicht leest, bevindt men zich in een communicatiesituatie, net zoals bij het lezen elke andere tekst of bij het uitvoeren van welke andere talige activiteit dan ook. Op welke manier een tekst binnen deze situatie fungeert, verschilt wel per tekst. Dit verschil is volgens Roman Jakobson gelegen in de verschillende functies die aan de hand van zijn communicatiemiddel[1], aan een tekst toegekend kunnen worden.

De functies die Jakobson onderscheidt, beschouwt hij als deel van de tekst zelf. Eén van de functies die Jakobson onderscheidt binnen dit model,  is de poëtische functie, welke de dominante functie is van een literaire tekst. Het poëtische van een tekst is daarmee een deel van de tekst zelf. Daardoor is er voor de theorie van Jakobson geen lezer noodzakelijk die het poëtische aspect van een tekst als zodanig losziet in die tekst. Het poëtische en daarmee de gruwelijke werkelijkheid van dit gedicht, bestaat dus ongeacht of de lezer dit gedicht ter handen neemt of niet.

Bovendien is er daardoor geen performativiteit[2] vanuit de tekst die bij de lezer plaatsvindt; de tekst werkt in en op zichzelf. Het ontvangst van de tekst door de lezer maakt daardoor geen verschil voor de literaire betekenis van de tekst. Je leest dus nietsvermoedend een gedicht, want gedichten zijn mooi. En dan word je geraakt door de gruwelijkheden die in dit gedicht plaatsvinden: een bejaarde spreekt haar seksualiteit uit. De afgrijselijkheid van het gedicht is dus eigen aan het gedicht zelf: de auteur is gewoon ziek, echt ziek! Met andere woorden: het ligt niet aan u of mij.

Receptietheorieën
Echter Jakobson is al oud en heeft niet het laatste woord. Jakobsons benadering van de literaire betekenis van een tekst binnen het communicatiemodel staat tegenover de diverse receptietheorieën die de literaire betekenis beschouwen als gegeven door de lezer. Deze receptietheorieën plaatsen de tekst ook binnen de communicatiesituatie, maar zij maken de literaire betekenis van een tekst lezerafhankelijk. Dus beste lezer wees niet bang: u hoeft niet aan uw geestelijke gezondheid te twijfelen. Aan de hand van Jane Tompkins[3] begeven wij ons door de ontwikkelingen van de receptietheorieën. Er zijn meerdere wegen die naar Rome leiden…

Een aantal van de door haar weergegeven theorieën ontkennen de mogelijkheid van objectiviteit van een tekst. Bij die theorieën is de performativiteit van de tekst iets wat bij de lezer plaatsvindt. Tevens kan men dan een tekst interpreteren op basis van deze performativiteit.

Zo geeft Tompkins aan hoe de betekenis van een tekst bij Riffaterre een functie is van de respons van de lezer. Voor hem geldt: als de lezer van het gedicht niets merkt van de gruwelijkheden, hoeft er niet gegruweld te worden. Maar helaas zijn voor Riffaterre daarbij performativiteit en literaire betekenis van een tekst nog niet gelijk. De respons van de lezer dient meegenomen te worden in een correcte beschrijving van de betekenis. Bij een dergelijke beschrijving, zijn de linguïstieke kenmerken van de tekst wel belangrijk, omdat daarmee de emotionele en intellectuele activiteiten van de lezer, de performativiteit van de tekst dus, benadrukt worden. Door deze activiteiten te benadrukken heeft de taal volgens Riffaterre meer macht op de betekenis dan de lezer. Kernbegrippen bij zijn beschrijving van de kenmerken van een tekst zijn voorspelbaarheid en onvoorspelbaarheid voor de lezer. We kunnen onszelf, net als menig ander, nu opwerpen als slachtoffer van de tekst. En wie wil dat nu niet?

Hoe de kernbegrippen voorspelbaarheid en onvoorspelbaarheid bij het respons van de lezer werken, blijkt uit mijn persoonlijke lezing van het hier besproken gedicht. Ik voelde me totaal ongewaarschuwd blootgesteld aan het bloot van bejaarden, aan hun seksualiteit – ik bibber nog steeds! In mijn interpretatie van het gedicht is de onvoorspelbaarheid niet zozeer te vinden in de linguïstieke kenmerken, als wel in het thema van het gedicht – de seksualiteit van bejaarden.

Tegelijkertijd is dit gedicht mogelijk volledig voorspelbaar voor een andere lezer,die qua leeftijd en achtergrond meer gelijk is aan het lyrisch subject in het gedicht. De mogelijkheid tot herkenning is iets wat wij ingeprogrammeerd krijgen – hoe meer slachtoffer van de situatie en dus van het gedicht kun je worden?

Er is binnen de literatuurwetenschappen geconstateerd dat er veel slachtoffers zijn door het lezen aan de hand van de opgegeven standaard oftewel onze programmering. Zo toont Maaike Meijer deze programmering aan met de manier waarop vrouwen lezen. Vrouwen lezen namelijk als mannen  Dit omdat de man de standaard lezer van onze cultuur was. Meijer bespreekt dit met een ander doel. Haar doel is namelijk aan te tonen dat het niet mogelijk is om uit te gaan van één canon, doordat andere lezers andere literatuur tot de canon vinden behoren. Er zouden dus meerdere canons zijn die behoren tot de eigen gemeenschap, de leefsituatie, het geslacht, de leeftijd en de achtergrond van de lezer. Maar wat Meijer ons in ieder geval leert is dat we zelfs gedwongen slachtoffer van deze tekst zijn! Wij kunnen het niet helpen dat wij hebben geleerd te lezen zoals de standaard 25-35 jarige witte Europese man – niet als een bejaarde die seks wil.

De begrippen voorspelbaarheid en onvoorspelbaarheid zijn daarnaast belangrijk voor het onderscheid tussen geschiedenis, verhaal en fictie. De voorspelbaarheid van een tekst geeft betrouwbaarheid door middel van onze herkenning, zoals ik de herkenning miste in de expressie en van de situatie van het lyrisch subject in het gedicht. Ter illustratie kijken we naar de weergave van een gebeurtenis zoals we die vinden in een krant. Die weergave hoeft niet per se waar te zijn. De tekst uit een krant kan zelfs verzonnen elementen bevatten en toch is het nog geen fictie. Of men de tekst als waar beschouwt,hangt samen met de voorspelbaarheid van de manier waarop de ‘feiten’ in de tekst zijn weergegeven. Herkenning vindt dan plaats in de manier waarop de feiten gepresenteerd worden, de vorm die de tekst heeft. Zo zijn we geneigd een verhaal in een krant als waar te beschouwen, door het gebruik van de vormgeving, schrijfstijl en het gebruik van een bron. Zelfs de specifieke krant waarin het verhaal verschijnt draagt bij aan de geloofwaardigheid ervan.

Op een zelfde wijze hebben wij voor fictie ook ingeprogrammeerde manieren om de betrouwbaarheid te herkennen. In onze cultuur bevatten literaire teksten vaak verzonnen elementen. Die teksten noemen we fictionele teksten. Onze eigen cultuur heeft ons daarmee een bepaling van fictionele teksten gegeven, die wij hanteren in onze pogingen fictionele teksten van objectieve teksten te onderscheiden. Hierbij dienen wij de door ons ervaren werkelijkheid, zoals gezien vanuit onze eigen cultuur, aan te nemen als absoluut gegeven, de waarheid. Met dit onderscheid heeft fictie een afgebakend gebied toegewezen gekregen.

Een tekst die niet tot dat gebied behoort is objectief teksten zoals teksten die over een geschiedenis gaan. Dit laatste voorbeeld is juist hetgeen wat ons kan leren over hoe wij de performativiteit van dit gedicht kunnen ontmantelen. Want hoe meer wij ‘geloven’ in de werkelijkheid van de tekst, hoe meer zij een werkelijkheid probeert te beschrijven zoals een geschiedkundige tekst. Wat wij normaal gesproken beschouwen als de geschiedenis – zoals die is weergegeven in een tekst – is een representatie van de werkelijkheid. Het is een representatie van hetgeen wat heeft plaatsgevonden. Die representatie vinden we terug in een verhaal, wat een logische en chronologische ordening kent. Een dergelijke representatie heeft volgens Barthes een werkelijkheideffect[4]: het creëert een werkelijkheid. Daarbij maken de details het verhaal meer werkelijk. En daarmee is de geschiedenis in feite dus gelijk aan fictie. Zo zijn zij beiden in staat een werkelijkheid te creëren en beiden bevatten ze geen waarheid. Van fictie hebben wij echter andere verwachtingen dan van de geschiedenis. Wij verwachten van fictie juist de verzonnen elementen en de onvoorspelbaarheid.

Zo is voor mij ook de performativiteit geweest van dit gedicht. In het gedicht wordt de leeftijd ook met omschrijvingen van het verouderde lichaam getoond, zoals bijvoorbeeld ‘die sagte losheid van jou boude’ (regel 27). Barthes stelt dat sfeer en karakter structuur krijgen door details. Met het hier besproken detail kan de auteur van dit gedicht misschien enkel de intentie hebben gehad om de expressie van diens onvrede of noodzakelijke omgang met de situatie zijn geweest, maar de vraag is natuurlijk hoe de lezer dit gedicht ontvangt. Daaraan gerelateerd is de vraag hoe de lezer omgaat met de details van het gedicht. De lezer hoeft dit gedicht niet te lezen als realistisch en kan de details van het gedicht dus ook als verzonnen beschouwen. Een tekst op een bepaalde manier lezen, ofwel welke leeshouding de lezer hanteert, is een keuze van de lezer.

Het genoemde voorbeeld is een detail wat niet overbodig is en misschien wel ongewenst is voor de lezer. Ongewenst omdat het een ongekende kant van het leven op die leeftijd laat zien. Onbekend als die kant is, kan het gedicht fictie zijn voor mij, maar bij dit gedicht heb ik ervoor gekozen de werkelijkheid die het de mogelijkheid geeft, als realistisch te beschouwen en op die manier om het gedicht ruimte te geven voor haar performativiteit.

De performativiteit van dit gedicht heeft voor mij de werkelijkheid uitgebreid. Daarmee heeft het gedicht mij geconfronteerd met de gruwelijke werkelijkheid die de ouderdom is. En er is geen kabinet dat hier iets tegen doet! Het is aan een volgende lezer zelf om het gedicht niet realistisch te benaderen, maar juist als iets fictiefs, opdat deze angstinboezemende confrontatie hem of haar bespaard blijft.

---

[1] Jakobson, R. (1966): ‘Linguïstiek & Poëtica’, in: Barend van Heusden, Wouter Steffelaar, Peter Zeeman (red.), Literaire Cultuur. Tekstboek, Nijmegen: OUNL/SUN, 2001, p.22-33.

[2] Dit begrip is oorspronkelijk geïntroduceerd door J.L. Austin en behelst sinds haar introductie het volgende. Van oudsher werd als taaldaad gezien die uitspraken die bepaalde feiten vaststelden. Austin beargumenteerde dat een taaldaad die niet iets vaststelt  niet betekenisloos is, in tegendeel: een taaldaad kan ook een handeling zijn. Het spreken wordt daarmee de handeling. Sinds het ontstaan van dit begrip is er het nodige bediscussieerd over bij wie de performativiteit plaatst vindt, bij de lezer of bij de tekst. In de hier plaatsvindende analyse is dit begrip dus relevant voor de vraag in hoeverre dit gedicht ons daadwerkelijk misselijk probeert te maken.

[3] Jane P. Tompkins, Reader Response Criticism: From Formalism to Post-Structuralism, 1980

[4] Roland Barthes, The Rustle of Language, 1986

Verdere Bronnen:

• Roman Jakobson, Tekstboek algemene literatuurwetenschap, 1960
• Jane P. Tompkins, Reader Response Criticism: From Formalism to Post-Structuralism, 1980
• Maaike Meijer, De Lust tot Lezen, 1988
• Jan Luxemburg, Mieke Bal, Willem G. Weststijn, Inleiding in de literatuurwetenschap, 1987
• Roland Barthes, The Rustle of Language, 1986