Van alle genres is de historische roman misschien nog wel de meest opmerkelijke. Niet loutere fictie, maar een gesitueerd verhaal. Een geschiedenis wordt tot leven gebracht. Die geschiedenis kan een simpele setting zijn, maar bij de ‘echte’ historische roman is de historische gebeurtenis vaak juist het cruciale probleem in het boek. Daarom is de vraag bij dit genre is toch zeker wel: waarom precies is dit genre zo populair? En op welke manier is de schrijver of historicus met dit genre bezig? Om wat meer zicht te krijgen op deze vraagstukken sprak Jacqueline Zirkzee met ons over haar werk als historica en schrijfster van historische romans.

Haar laatste roman Het Heksenhuis gaat over de heksenvervolging in de zeventiende eeuw. De meesten van ons weten dat er in de middeleeuwen onschuldige mensen als heksen vervolgd werden, maar de details, het hoe en waarom ervan zijn kennen we vaak toch niet, laat staan dat men er meer dan een statisch beeld van heeft. En toch ging het om echte mensen met een verhaal en niet om aantallen doden. ‘Ik vind de feiten heel belangrijk, maar dat moet met mate, want het moet wel leesbaar blijven, te veel feitjes gaat het doel voorbij. Het gaat er niet om te laten zien wat ik allemaal weet. Ik wil laten zien hoe het was om toen te leven. Ik wil de lezer het van binnen uit laten beleven. Bij een geschiedenisles laat je het toch van buitenaf zien. Mensen die zich conformeren, die gewoon gehoorzaamden, dat levert niet enorm veel stof op. Dus het zijn wel altijd de verhalen van mensen die zich tegen maatschappelijke structuren verzetten. Ze proberen voort te bestaan, ruimte voor zichzelf te scheppen en zij lopen daarbij tegen bepaalde grenzen aan. Dat heeft een enorme impact op je leven. En dat zijn dingen waar wij ons nooit mee bezig houden. Dat vind ik fascinerend.’

Zoals Zirkzee heel duidelijk weet te vertellen biedt de geschiedenis ons natuurlijk een schat aan verhalen, maar daarbij loert wel het gevaar. ‘Het is een universeel gegeven dat waar mensen zich afzetten tegen de kaders, er interessante verhalen te vinden zijn. Als romanschrijver zit je op een heel erg hellend vlak. Je kunt wel authenticiteit geven aan het leven dat men leidde, maar je kunt nooit waarmaken dat mensen op een bepaalde manier reageerden en vanuit welke motieven ze dat deden. En zoals gezegd: feiten vind ik daarbij belangrijk en ik moet mij dus inhouden. Het is niet de bedoeling om te laten zien wat ik allemaal weet, het gaat erom een goed lopend verhaal te maken. De setting moet goed zijn. Die processen zijn gegaan zoals ze zijn gegaan. Maar voor bepaalde types, voor de karakters kijk ik wel om me heen. De puberteit zal vast anders geweest zijn, maar zo’n leeftijdsgroep liep er wel rond, dus die moet je ook een plaats geven. Dat geldt ook voor de dorpsgek, die is ook van alle tijden. Het is heel afhankelijk van wat er al bekend is over een periode. Je moet goed de details verwerken van het echte leven, hoe mensen aten, hoe de taken verdeeld zijn.’

Zirkzee is bepaald niet ‘van gisteren’. Ze heeft al vier titels op haar naam staan, waarvan Het Heksenhuis de derde historische roman is. En haar boeken zijn niet op één stapel te gooien zonder meer. ‘Mijn boeken hebben steeds andere onderwerpen, dat is het aparte van creatief schrijven, alles past erin. Mijn eerste boek Mykene ging over wraak. Het gaat juist niet over de goden, het gaat over religie, over ons geloof. Bij Homeros zijn het de goden die uitleg geven. Dat heb ik eruit gehaald en heb ik naar de mensen toe getrokken. Ik heb geprobeerd om de mythes niet sec te nemen, maar om ze juist psychologisch aanvaardbaar te maken. Het is geen moderne bewerking, maar het is je inleven. Als je je inleeft dan moet je jezelf wel afvragen hoe zo’n gebeurtenis in elkaar zit, hoe realistisch het is. De manier waarop ze met goden omgingen heeft een enorme impact op het leven. In mijn tweede boek heb ik een nieuwe interpretatie van Tristan en Isolde gegeven. Ik heb het als historica in een bepaalde tijd proberen te plaatsen. En volgens mij is dat in de zesde eeuw na Christus. Die tijd had voor mij als groot voordeel dat er vrij weinig over bekend is, daardoor heb je als schrijver redelijk wat vrijheid. Maar het moet wel kloppen met de feiten zoals we die kennen. Daarom is een bekende periode lastiger. Dan heb je meer feiten waaraan je gebonden bent. Een anachronisme of andere enorme blunders wil je natuurlijk vermijden.’

Ondanks dat ze veel belang hecht aan de accuraatheid van haar verhalen, is ze wel een schrijver. En als ze daarover uitlegt, kunnen we goed zien hoe een historische roman op een unieke manier tot stand komt. Daarmee onderscheidt dit genre zich van de andere literaire genres. ‘Ik beschouw mezelf wel meer als een schrijver dan een historicus. Het schrijven is een enorm proces en bij ieder boek moet je verder komen en terugkijken, en blijf je denken dat het anders en beter gekund had. Maar ik ben natuurlijk beide, dat is een voordeel dat ik probeer te benutten. Historische romans worden bijna nooit door historici geschreven. Er zijn veel voorbeelden uit het buitenland waarbij men niet eens het eigen onderzoek doet, of er worden een paar boekjes gelezen. Veel van deze schrijvers komen toch uit een andere hoek. Ik probeer wel meer vanuit het schrijven te beginnen, omdat je het anders inderdaad te veel vol gaat gooien met feitjes. Je komt zoveel dingen tegen die allemaal zelf wel een eigen boek verdienen. De hoofdpersonen worden toch gestuurd door de gebeurtenissen.’

Eerder nog is voor haar het schrijven van een historische roman een specialisatie binnen het literaire vlak, waar men misschien wat te makkelijk over de feiten heen stapt. ‘Ik schrijf niet om het mezelf makkelijk te maken. Mijn volgende boek wil ik schrijven over de VOC- periode. Het is een uitdaging om het interessant te maken, om het over te brengen en er een ander licht op te laten schijnen. Ik vind het een interessante periode. Die hele VOC is een ontzettend controversieel onderwerp. Je kunt er alle kanten mee uit. Je kunt het er een heroïsch verhaal van maken, je kunt ook iets heel smerigs van maken. Ik wil in het volgende boek de medische kant van die tijd uitdiepen. En vaak beginnen dat soort verhalen vanuit de positie van de westerling. Ik wil juist die andere kant laten zien, vanuit de oosterling. Er zijn veel jongensboeken over, die ik vroeger ook allemaal gelezen heb. Maar heel veel verhalen over die periode blijven in de mannelijke of militaire sfeer. En dat is heel erg leuk voor verzamelaars of historici en het is representatief voor een maatschappij van mannen. Ik heb al veel over vrouwen geschreven. En dat is natuurlijk wel een uitdaging om te combineren. Ik ga het dus anders doen, het op een andere manier laten zien.’

Een goede historische roman geeft dan misschien een werkelijkheid weer die ‘echt’ is, desalniettemin verheft het zich daarmee niet boven andere literaire genres. Zirkzee zelf benadrukt dat de historische roman niet eens als louter doel heeft om ons een geschiedenisles te geven. Het gaat bovenal om een goed en spannend verhaal. De vraag is natuurlijk of de geschiedenis ons überhaupt iets kan leren. ‘Ik heb heel bewust gekozen voor de verhalende vorm van geschiedenis. Anders was ik wel geschiedenisboeken gaan schrijven. Gelukkig is er de laatste tijd weer heel veel belangstelling voor geschiedenis. En ondanks dat je de historische roman in een gespreksonderwerp over actualiteiten kunt plaatsen, is het eigenlijk meer een mengvorm. Persoonlijk denk ik dat we dat niet moeten doen, dan proberen we de geschiedenis als een spiegel te gebruiken. We nemen onze hedendaagse dilemma’s en we trekken ze een zeventiende-eeuwse jurk aan. Dat probeer ik dus ook bewust niet te doen. Anders is het een trend, terwijl de historische roman een beeld moet geven van een tijd, denk ik. Ik zou het misschien wel een beetje ontsnappingsliteratuur noemen. Je kunt je in een bepaalde tijd wanen. Ik kan er in ieder geval wel in ontsnappen. Het is een bepaald genre, je moet ervan houden. De geschiedenis kan natuurlijk ook heel troostend zijn. We beginnen met de economische crisis ook elke keer weer over 1929. We zoeken parallellen, maar het is nog steeds niet hetzelfde als het heden. Ook al zien we vergelijkingen, de tijden zijn wel anders. Ik ben er van overtuigd dat mensen net als kinderen niet oppikken wat ze niet begrijpen. Iedereen haalt er uit wat hij of zij wil. Momenteel zijn de actualiteiten heel belangrijk, maar daar krijgt men straks ook weer genoeg van. Ook al gaat het niet zo goed met de kranten, ze worden wel heel veel gelezen. Dus ik denk dat er vanzelf wel weer wat ruimte komt. We hebben de neiging om bij een crisis zoals de huidige, het verleden als vergelijkingsmateriaal te gebruiken. Maar als we dat weer zat worden dan pakken we weer een lekker boek en dat kan dan nog steeds een historische roman zijn.’

Nieuwste boek: Jacqueline Zirkzee, Het Heksenhuis, Uitgeverij Conserve, 2008, ISBN 978-90-5429-258-6, 304 blz., € 19,95. Voor meer informatie over Jacqueline Zirkzee kunt u kijken op haar website: www.jacquelinezirkzee.nl