Filosofie van gisteren kan heel nuttig zijn voor de problemen van vandaag de dag. Een goed voorbeeld daarvan is het existentialisme uit de jaren vijftig. Met kernbegrippen als authenticiteit en verantwoordelijkheid is het existentialisme haar toepasselijkheid nog lang niet verloren. Zo vertelt Ruud Welten, filosoof en schrijver van boeken als ‘Zinvol geweld. Sartre, Camus en Merleau-Ponty over terreur en terrorisme’ en ‘Jean-Paul Sartre. Fenomenologie van het Niets’.

Welten vertelt over het boegbeeld van die filosofie, Jean-Paul Sartre, en wat die nu nog voor ons kan betekenen. ‘Sartre gaat ervan uit dat het bewustzijn handelen is, een handelen in de wereld. Je kunt niet ergens diep in jezelf keren en ontdekken wie je bent, dat kun je alleen ontdekken door om te gaan met andere mensen. Dat is ook heel interessant als je authenticiteit via Sartre bekijkt.’ Voor Welten is het begrip authenticiteit heel belangrijk, maar hij is niet de enige. Hij merkt in zijn werk dat het begrip meer aandacht krijgt: ‘Ik werk heel veel met mensen uit de overheid, topbankiers of ex-topbankiers. Die komen met hele existentiële vragen. Ik vind dat heel erg boeiend. En je merkt dat authenticiteit een begrip is dat meer aandacht krijgt.’ Inderdaad, wat betekent het om authentiek te zijn en waarom zouden we dat überhaupt willen? Welten heeft daar wel een antwoord op: ‘Over het algemeen interpreteert men dit begrip volgens twee uiterste. Of het betekent dat je goed naar jezelf moet kijken, een inkeer dus en dan is het heel belangrijk en bestaat het wel. Of men beschouwd het als volslagen betekenisloos. Met Sartre kun je zeggen dat beide interpretaties ontoereikend zijn om te begrijpen wat het nu daadwerkelijk is. Je kunt je niet verankeren in het zelf. Dat kan wel moreel, in de trouw aan jezelf.’ Met andere woorden: het draait dan alleen een interactie. In die omgang met de ander kun je jezelf uitdrukken. Dat laatste is niet zo vrijblijvend als het lijkt, aldus Welten: ‘dat betekent wel dat je verantwoordelijk bent voor die interactie zelf met de wereld. En die verantwoordelijkheid is je authenticiteit.’ Je eigen verantwoordelijkheid nemen, dat klinkt als een vervelende iets met lastige complicatie. Toch moeten we deze interpretatie van de authenticiteit toch nastreven volgens Welten: ‘Het uitdragen van de verantwoordelijkheid maakt er wel deel van uit. Authenticiteit is zonder die verantwoordelijkheid niet mogelijk. Je kunt niet authentiek zijn zonder dat je er verantwoordelijkheid voor bent. Je kunt niet de excuusjes aankomen van ‘het komt door mijn jeugd, doordat ik dit of dat heb meegemaakt’. Het betekent dat je jouw positie moet bepalen en dat hoeft niet te betekenen dat je afstand neemt van die jeugd of dat voorval. Je kunt het niet in de handen van de ander leggen, maar je kunt de ander ook niet negeren. Je bent altijd degene die je ziet door de ogen van de ander.’

Dat gezegd hebbende proost hij op het existentialisme en begint hij uit te leggen hoe we dat begrip authenticiteit wel nuttig kunnen gebruiken. ‘Je moet authenticiteit vooral als een kritisch begrip gebruiken, niet als het cliché van ‘lekker jezelf zijn’. Het moet de zelfreflectie veronderstellen!’ Helaas kun je een ander alleen wijzen op je authenticiteit, het gaat er niet om waar het toe leidt. Het gaat erom waar jij staat. Dat werkt bij alle dingen die we belangrijk vinden zo. Als voorbeeld gebruikt Welten iets dat voor veel mensen belangrijk is: trouwen. ‘Als jij vindt dat je moet trouwen als je een relatie hebt, dan vindt jij dat alle mensen zo in die situatie moeten handelen. En als men dan roept dat je respect moet hebben voor alle andere mensen, wat betekent dat dan? Betekent het dat je onverschillig moet zijn? Als men bijvoorbeeld trouwt in de kerk, dan hoort dat bij het geloof. Dan vind je ook dat andere dat ook moeten doen. Als je dat niet vindt, dan lieg je tegen jezelf en dan ben je niet trouw aan jezelf. Want waarom trouw jij dan? Je kunt immers niet iets doen vanuit een overtuiging en die overtuiging tegenover een ander niet hebben.’ Authenticiteit heeft dus te maken met de manier waarop je leeft. Het is natuurlijk onmogelijk om op elk moment al je overtuigen uit te dragen, maar dat hoeft ook niet vertelt Welten nadrukkelijk: ‘het gaat er niet om dat je al die mensen plots moet overtuigen. Je kunt niet voortdurend schitteren.’

Het rare is dus eigenlijk dat we voortdurend roepen om overal respect voor te hebben, ook Welten vindt dat maar een apart iets: ‘Wat is het voor iets raars om respect voor dingen te hebben die je uit eigen overtuiging niet doet, dan lieg je tegen jezelf.’ Het kan ook lastig zijn om Sartre’s attitude om te omarmen. De verantwoordelijkheid nemen wordt niet aangemoedigd in onze maatschappij. ‘De verantwoordelijkheid is niet een moralistisch maar een existentieel begrip. Het heeft te maken met wie jij bent. En dat is waarom ik vind dat Balkenende de ethiek onmogelijk maakt. Hij steunt de ethiek niet, hij predikt normen en waarden. Net zoals bij het conservatisme wordt er in feiten gezegd: ‘Doe maar zoals de groep doet en denk er vooral maar niet te veel over na. Je hebt nu eenmaal zo te doen, want je komt uit die groep’.’ Sartre staat juist voor het tegenovergestelde: ‘hij vindt dat men de eigen positie daarin moet bepalen. En dat betekent dat je een kritisch denkend wezen bent.’ In feite is dat heel Kantiaans: het idee van de sapre aude (vrij vertaald als: durf te denken). Je moet je eigen plek vinden en maken. Het gaat erom dat je op basis daarvan een maatschappij kunt bouwen waar iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid kent. Het existentialisme kan nu dus juist weer een belangrijke bijdrage leveren. Welten geeft ook een existentialistische interpretatie van wat er nu fout gaat: ‘Het heeft vooral te maken met het feit dat wij met Balkenende nadrukkelijk ‘normen en waarden’ zijn gaan nastreven. Sartre leert ons dat die oproep juist de mogelijkheid van ethiek eerder ondergraaft dan dat het haar steunt. Daarom denk ik dat het existentialisme een update zou moeten krijgen. De situatie waarin het existentialisme ontstond is immers niet de onze.’ Welten is zich dus bewust van het verschil tussen toen en nu. ‘Het tijdsbeeld was heel anders. Links was in de jaren vijftig en zestig, het gedachtegoed van de meerderheid van de studenten. Het was niet zozeer politiek, als wel kritisch. Dat gedachtegoed gaf de middelen om te laten zien dat de maatschappij niet klopte.’ Maar het linkse gedachtegoed is niet zonder meer over één kam te scheren met het existentialisme, aldus Welten: ‘De meeste existentialisten waren inderdaad destijds communisten, maar er was ook een grote groep Christenen. Je kunt het niet zonder meer gelijk stellen met een bepaalde politieke overtuiging. Existentialisme hoeft niet per se links te zijn. Het is maar net hoe je het leest.’

[geschreven voor het Tijdschrift voor Humanistiek van december 2009]

Share