—–

Slechts een enkele keer krijgen we de kans om tijdens een enkel mensenleven de impact van een filosofische reus mee te maken. De Amerikaan Richard Rorty (1931-2007) is zo’n gigant die het filosofische landgoed voorgoed heeft veranderd.

Rorty’s magnus opus, het buitengewoon toegankelijk en soepel geschreven Philosophy and the Mirror of Nature, dat verscheen in 1979, sloeg in als een bom en dat was ook precies zijn bedoeling. Hij wilde afrekenen met de filosofie die er klakkeloos vanuit gaat dat zij ons universele waarheid kan brengen. Filosofie werkt zichzelf ten gronden op die manier, aldus Rorty.

De filosofische stroming van het Pragmatisme was nieuw leven in geblazen. Rorty staat zodoende ook bekend als een Neo-Pragmatist. Het gaat hem binnen de filosofie niet meer om het zoeken naar een absolute waarheid. Wel van belang is een pragmatischere filosofie, een filosofie die gericht is op de functionaliteit van de waarheid.

Aanbevolen literatuur:

-          Philosophy and the Mirror of Nature, Rorty, 1979 (Engels). Eventueel hierbij ter ondersteuning: Routledge Philosophy Guidebook to Rorty and the Mirror of Nature, James Tartaglia, 2007.

-          Solidariteit of Objectiviteit, Rorty, 1990 (Nederlands).

-          Contigentie, ironie en solidariteit, Rorty met inleiding van Ger Groot, 2008 (Nederlands).

‘Een bepaald slag mensen, koppige en geborneerde bandieten, delft telkens het onderspit: al hun gewelddaden, hun kwalijkste excessen vermaalt het humanisme tot er een witte, schuimige massa overblijft…’

Jean-Paul Sartre in La Nausée (1938)

Wanneer het over vriendschap gaat, wordt er vaak teruggegrepen op Aristoteles. De hoogste vorm van vriendschap gaan we volgens hem aan omwille van het goede. Hij definieert die vriendschap met kernbegrippen als welgezindheid, wederkerigheid en duurzaamheid. Het Christendom omarmde de ideeën van Aristoteles, maar legde de nadruk net iets anders: de christelijke naastenliefde is namelijk nodig om een voortreffelijk persoon te zijn; zonder vrienden rest ons geen goed leven meer. Omwille van onze eigenlijke deugdelijkheid gaat het niet om de inhoud of de ander, het gaat alleen nog maar om het hebben van de relatie, hoe oppervlakkig dat ook mag zijn. Dat stelt Jean-Paul Sartre in La Nausée. Deze christelijke naastenliefde heeft de deur geopend voor een humanisme dat hij omschrijft als een schuimige massa die alles en iedereen opslokt. Het draait niet meer om de eigen kleuren laten zien, maar om neutraal en vriendelijk te zijn. Hij ziet de humanist opgezadeld met het probleem van de allemansvriend; wie is immers nog een echte vriend als iedereen een vriend is?

[Deze tekst is verschenen in de Filosofie Scheurkalender 2011 op 7 november]

Meer dan tien jaar geleden leefde een patiënt uit een psychiatrische instelling zich uit op een schilderij van Picasso dat hing in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het was niet de laatste keer dat een kunstwerk werd vernield of dat er oproer ontstaat over een of ander uitgesproken kunstwerk. Met de fragiele verhouding tussen de vrijheid van meningsuiting en het belang van de openbare orde, laait het publieke debat dan meteen op – elke flamboyante mening moet gehoord worden.

Volgens Immanuel Kant is de geest onze enige echte vrije ruimte. De burger moet verlichting nastreven en zich tegelijkertijd volgzaam voegen naar de samenleving. Vooral geen ordeverstoring; de verstandige orde is alles wat we hebben, en is dus heilig. We hebben die orde namelijk opgebouwd uit de rationaliteit en daar moeten we als verlichte wezens aan bijdragen. Kant stelde dan ook: leer, maar gehoorzaam; vraag, maar gehoorzaam. Voor hem is het ondenkbaar dat een kunstenaar ophef zou proberen te veroorzaken, want wat je ook doet… je moet wel gehoorzamen.

Sørren Kierkegaard in Of/Of (1843)

Sørren Kierkegaard staat niet alleen bekend om zijn filosofisch talent – ook zijn literaire kwaliteiten worden geroemd. Een uitstekend voorbeeld daarvan is Of/Of, waarin hij het er flink van neemt: hij schrijft esthetisch en denkt tegelijkertijd ethisch. In het werk zet hij een echte levensestheet tegenover een verantwoordelijke, conservatieve ethicus. In hun briefwisseling beargumenteren ze wat goed leven is. De estheet heeft een hekel aan het saaie leven; hij wil juist alles eruit halen wat erin zit. De ethicus geeft daarop een preek waarin hij stelt dat een morele invulling van het leven als de enige juiste te beschouwen.

De titel  Of/Of is een verwijzing naar de keuze die men heeft: hoe het geloof te belijden. Op basis van deze religieuze keuze krijgt het esthetische en ethische leven zijn inhoud. Volgens Kierkegaard is het niet mogelijk dat de ene of juist de andere geheel wordt uitgesloten. Het is noodzakelijk om steeds bewust te kiezen voor een evenwichtige combinatie tussen beide in onze ervaring van de wereld.

‘Wiskunde kan gedefinieerd worden als het onderwerp waarbij we nooit weten waar we het over hebben, noch weten of het waar is wat we zeggen’

Bertrand Russell – Mysticism and Logic (1918)

Voor Bertrand Russell (1872-1970) gingen de filosofie en de wiskunde hand in hand. Deze samenhang heeft hij bekroond met zijn benoeming van de mathematische filosofie. Daarin gaat het om de filosofische implicaties van de wiskunde. Maar als het erop aankomt wat is Russell dan, een filosoof of een wiskundige? Een mogelijk antwoord is te vinden in de verzamelingenleer waarin een paradox naar hem vernoemd is: de Russell-paradox. Die draait om de verzameling van alle verzamelingen die zichzelf niet bevatten. Bevat deze verzameling nu wel of niet zichzelf, is daarbij de vraag. Als we aannemen dat de verzameling zichzelf niet bevat, dan voldoet ze aan de voorwaarde om juist wel weer in de groep te passen. Stel dat de verzameling zichzelf wel zou bevatten, dan zou ze juist niet ertoe behoren. En daarmee blijven we de verzameling erin en eruit plaatsen; een echte paradox die we ook op Russell kunnen toepassen. Als hij met zijn filosofie wat kon zeggen over het geheel van de wiskunde, zei hij daarmee dan ook iets over zichzelf als filosoof? Of andersom?

Filosofie is voor Hegel het wetenschappelijke systeem van de waarheid. Er zijn verschillende filosofische systemen, want filosofie is de “voortschrijdende ontwikkeling van de waarheid”. Filosofische systemen zijn geen onverzoenbare tegenpolen, maar ze zijn noodzakelijke momenten in de ontwikkeling van de waarheid. Hegel ziet de filosofie dus als een organisch geheel. Filosofie is een wetenschappelijk systeem waarin heel de werkelijkheid zich ontwikkeld heeft en zich in noodzakelijke momenten heeft uitgelegd.

Als men blijft bij het aangeven van doestellingen en resultaten, dan houdt men zich niet echt bezig met de filosofie die een denken over de zaak zelf is. Het ware is levend, het inhoudsloze, abstracte is dood, wanneer Hegel het resultaat van de filosofie een lijk noemt. De zaak is niet helemaal gegeven in haar doestelling en het uitwerken ervan. Het resultaat is slechts een werkelijk geheel als het samengaat met de wording ervan. Het lijk heeft het proces van haar verwerkelijking achter zich gelaten. Dat proces, haar inhoud, dat is de filosofie. Filosofie als wetenschap is bij uitstek speculatieve wetenschap.

Hegel ziet de romantiek als reactionaire beweging die wil herstellen wat door de helderheid van de Verlichting verloren is gegaan; de romantiek heeft een voorkeur voor de duistere, de intuïtie (Schellings intellectuele intuïtie), het gevoel (Jacobi en Schleiermachter) en het onmiddellijke weten. Hiertegenover stelt Hegel zijn filosofie.

Voor de Verlichting, in de middeleeuwen verkeerde de geest in het substantiële leven, de onmiddellijkheid van het geloof. Men achte zich veilig, omdat God alom tegenwoordig was. In de Verlichting is men de kant opgegaan van het andere uiterste (loze breedte), substantiële reflectie in zichzelf, gericht op het eigen kenvermogen en niet langer op de werkelijkheid buiten hem. De Romantiek is zich bewust van het verlies van de substantie en dat de reflectie naar binnen is gericht, maar hun oplossing (loze diepte) is fout. Ze proberen substantialiteit terug te winnen door gevoel, stichting en geestdrift voor alles wat de schijn van het oneindige heeft. Men zoekt weer de link met het goddelijke.

Wat nodig is, is een wetenschappelijke wijze, die Hegel presenteert. Hegel richt zich tegen elke filosofie van de inwendigheid: de geest is juist essentieel articulatie. Filosofie moet uitbreiding en verdieping van de geest verzoenen op wetenschappelijke wijze.

De romantiek past “monochroom formalisme” toe. De romantici gaan niet echt in op de materie, maar ze plakken steeds hetzelfde schema (eentonige: de abstracte algemeenheid is het absolute) van buitenaf op die materie. Ze komen daardoor geen stap verder. Men moet dus geen uitwendig schema hanteren, maar men moet in de werkelijkheid zelf (inwendig) de structuren van haar beweging aantonen.

Het ware moet als substantie en subject gedacht worden. De waarheid is niet een onbeweeglijk iets, maar is essentieel zelfbeweging en reflectie in zichzelf. Substantie is onmiddellijk (onmiddellijkheid die het zijn is en onmiddellijkheid voor het weten). We moetn juist deze onmiddellijkheid overstijgen, hetgeen de zelfbeweging van het ware impliceert. Deze zelfbeweging noemt Hegel “subject”.

Deze stelling een verwijzing naar Spinoza die het absolute begreep als substantie. Hegel gaat een stap verder dan Spinoza. Dat is tevens een impliciete kritiek op Schelling die volgens Hegel een spinozist is gebleven, want hij begrijpt het absolute niet als zelfbeweging. Bij Spinoza is God substantie (met een oneindig aantal attributen). Kant en vooral Fichte poneerde ‘subject’ als absolute grondslag, dat ‘subject’ was puur formeel, inhoudsloos en daardoor een onbewogen substantie.

Het absolute moet altijd gezien worden als resultaat van lange ontwikkeling. Dat is de kracht van de totaliteitsfilosofie van Hegel.

Hegel onderscheidt de wetenschap van het natuurlijk bewustzijn (individu). Ze zien elkaar als tegenovergestelde. Volgens de wetenschap blijft het natuurlijk bewustzijn bij zichzelf staan en komt het niet tot zelfkennis in het absolute anders-zijn. De wetenschap is volgens het natuurlijke bewustzijn iets volkomen onwerkelijks, het tegendeel van het bewustzijn. Ze lijken tegenovergestelde, maar ze moeten een synthese vormen tot ze samenvallen. De wetenschap moet zich met het natuurlijk bewustzijn verenigen. Die vereniging wordt beschreven in de Fenomenologie van de Geest, daarin is dus de wordingsgeschiedenis van de wetenschap (lees filosofie) beschreven.

Er zijn drie typen individualiteit: het individu zonder meer (singuliere individu in ongevormde toestand), het algemene individu (dit is de wereldgeschiedenis die een hele ontwikkeling doormaakt) en het bijzondere individu (dat slechts één moment is van het algemene individu, daarom is het de onvolledige geest, waarin een enkele bepaaldheid zijn bestaan overheerst).

De ontwikkeling van het algemene individu is de vrucht van de arbeid van de wereldgeschiedenis. Het algemene individu is de substantie waarin het singuliere individu tot beschaving komt. Het singuliere individu is dus veel werk bespaard, het moet echter nog wel zijn eigen weg maken, waardoor de algemene geest tot zelfbewustzijn komt.

In elk moment is het geheel aanwezig. Daarom moeten we elk moment als totaliteit op zich beschouwen, ook al is de geest die eerdere vorm overstegen. Het bestaan van de geschiedenis (een specifiek feit/periode) wordt niet meer factisch beleefd, het bestaan ervan is al opgeheven, het wordt tot eigendom van het Zelf; het bestaan wordt tot iets dat algemeen bekend is, tot een voorstelling. Wat bekend is, is nog niet gekend. Het onmiddellijke karakter van het bestaan is nog niet opgeheven, het individu moet dus dit algemeen bekende bemiddelen, tot het niveau van het begrip opheffen. Daarom is de wetenschap gekant tegen dit algemeen bekende.

Locke’s onderzoek naar de oorsprong van menselijke kennis en de betekenis van de waarheid leidt hem tot een aantal conclusies. Zo zijn er geen aangeboren speculatieve principes (wat te maken heeft met wat het geval is; versus praktische principes die gaan over zeden), want ze zijn niet universeel, ook hebben kinderen en idioten juist niet van dit soort ideeën en er is geen overeenstemming over deze ideeën. Er zijn ook geen aangeboren praktische principes. Aangezien morele regels gedemonstreerd kunnen worden, is het onze eigen schuld als we er geen kennis van verkrijgen. Er zijn genoeg schurken morele ideeën enkel als ongemak en overbodig beschouwen. Als zulke regels aangeboren zouden zijn, dan zouden ze vanzelfsprekend en overduidelijk zijn, terwijl hun waarheid juist niet gepaard gaat met bewijzen of redenen. De waarheid van de morele ideeën is afhankelijk van een onderliggend idee waarvan ze gededuceerd moeten worden en dit zou niet kunnen als ze aangeboren waren of zelfs maar vanzelfsprekend.

Verder onderscheidt Locke enkelvoudige ideeën (simpele afbeeldingen van onze indrukken die de bouwstenen van ons denken vormen) en de uiterlijke ervaring (sensaties die de bron zijn van enkelvoudige ideeën). Er zijn ook innerlijke ervaringen, die kunnen samenwerken met de uiterlijke.

Door waarneming komen de kwaliteiten (primair en secundair), nooit de substanties zelf. Primaire eigenschappen zijn uitgebreidheid, vorm van lichaam, vastheid, aantal, beweging en rust. Secundaire eigenschappen zijn kleur, temperatuur, reuk en klank. Er bestaat een onmiddellijke en begrijpelijke samenhang tussen de werkelijkheid en de waarneming. In de lichamen vinden we de krachten die indrukken van de secundaire eigenschappen in ons teweegbrengen. Dat wordt bewerkstelligd door het getal, de vorm en de beweging van de niet onmiddellijk waarneembare kleinste deeltjes van de materie.

Dan zijn er ook nog samengestelde ideeën, die bestaan uit modi (aantal, ruimte, duur, enz.), substanties, (God, geesten, lichamen) en relaties (begrippenparen: identiteit en verscheidenheid, oorzaak en gevolg & tijd en ruimte). Aan samengestelde ideeën bestaat niets werkelijks.

Als wij met woorden iets algemeens proberen te duiden, dan stemt dat woord niet overeen met de iets in de werkelijkheid. Deze samengestelde ideeen zijn alleen aanwezig binnen ons verstand, met uitzondering van het begrip substantie, want er zijn eigenschappen dus er moet wel een substantie zijn.

Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?
In deze tekst spreekt Kant over de Verlichting. Dat is niet, zoals in de gebruikelijke zin, de periode aanduiding, maar Verlichting is voor Kant het overkomen van de zelfopgelegde volwassenheid. Het kan moeilijk zijn voor het individu om tot Verlichting te komen, want je hebt er moed voor nodig.

Je kunt ermee wegkomen om je lui en/of laf te gedragen en onmondig te blijven. We hebben mensen die graag voor ons antwoorden als we maar betalen. Men is gedomesticeerd zodat men bang wordt van echte vrijheid en om aan het lot overgelaten worden. Het is echter onvermijdelijk dat het “grote publiek”(ein Pubilicum) tot Verlichting komt, gesteld dat er vrijheid is, omdat er altijd zelfstandige denkers zullen opstaan en zij zullen het elan doorgeven.

Kant onderscheidt twee vormen van het gebruik van de rede, privé en publiek. Voor privégebruik dient men vrij te zijn om tot de Verlichting te komen. Het publieke gebruik van kerkleiders moet niet worden gecodificeerd (in wetten of besluiten, etc. vastleggen), want dat zou alle toekomstige Verlichting teniet doen. Dan zou de volgende generatie namelijk niet zichzelf kunnen bevrijden en dan zouden ze al weer voor de toekomstige mensen denken.

Kant’ Verlichting heeft vooral betrekking op de religieuze zaken, omdat men juist voor het ware geloof zelf moet denken. Tevens hebben de leiders daar meer interesse in dan in de kunst of de wetenschap en daarin ook nog eens het meest onvolwassen.

Er is volgens Kant geen sprake van een “verlicht tijdperk”, wel is er sprake van Verlichting met nog een hoop gebreken. Men is dus hard op weg.

De staat kan geen onbegrensde vrijheid geven aan haar burgers, omdat men anders niet genoeg spiritueel groeit. Dan neemt men de reden weg waarom men vrij wil denken, voor zichzelf wil denken. Kant’ trotse mondigheidsverklaring van de rede had verschillende gevolgen voor de verhouding van de denkende mens tot de religie. De tijden waren aan het veranderen.

Prolegomena
Had Hume’s vork nog twee tanden, Kant is op zoek naar een derde punt. Hij onderscheidt analytische (verklarend/niets toevoegend) en synthetische (breidt onze kennis uit) kennis. De analytische kennis berust op de wet van tegenspraak en vormt op grond van de aard van de uitspraken a priori kennis.

Verder onderscheidt Kant vier groepen van oordelen: kwaliteit, kwantiteit, relatie en modaliteit. Kwantiteit is universeel, particulier of singulier. Kwaliteit is bevestigend, negatief of oneindig. Relatie is categorisch, hypothetisch of disjunctief. Modaliteit is mogelijk, bestaan of noodzaak.

Alle analytische oordelen zijn apriori, ook als hun materie (begrippen) empirisch zijn. Kant was van mening dat zowel synthetisch a priori als synthetisch a posteriori oordelen mogelijk zijn. Er zijn verschillende klassen van synthetische oordelen: ervaringsoordelen (geen axioma’s), wiskundige oordelen (a priori, maar aanschouwing moet toegevoegd worden) en metafysische oordelen in strikte zin.

Wiskundige kennis onderscheiden zich van andere a priori kennis doordat ze absoluut niet uit begrippen, maar altijd door constructie van begrippen moet worden verworven. Tegelijkertijd zijn wiskundige oordelen altijd synthetisch, omdat zij niet af te leiden zijn volgens het grondbeginsel van de analytische oordelen, de wet van tegenspraak.

Hume nam andere principes als fundering. Hume dacht juist dat metafysica synthetisch a priori kennis opleverde (aldus Kant). De bronnen van de metafysica eisen dat ze altijd uitsluitend a priori oordelen bevatten.

Er zijn oordelen die behoren tot metafysica en metafysische oordelen in strikte zin. In de eerste groep zitten veel analytische begrippen (bijvoorbeeld substantie), maar dat zijn middelen voor metafysische oordelen. De tweede groep zijn allemaal synthetisch a priori.

Synthetische a priori oordelen zijn dus de wiskundige oordelen, metafysische oordelen en ervaringsoordelen.

In de Kritiek van de zuivere rede is Kant louter synthetisch te werk gegaan, vanuit de rede. Daardoor is het boek lastig te vatten voor leken (aldus Kant). Zodoende schreef hij Prolegomena, waarin hij uitgaat van de kennis die gangbaar is. Daarom gaat hij in het laatstgenoemde werk juist alleen maar analytisch te werk.

Voor een goed begrip van de metafysica is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen Ideeën (zuivere begrippen van de rede) en categorieën (zuivere begrippen van het verstand). Deze twee groepen verschillen van elkaar in aard, oorsprong en gebruik. het gebruik van de categorieën is immanent, dat wil zeggen dat het betrekking heeft op de ervaring voorzover die gegeven kan worden.  De Ideeën hebben daarentegen betrekking op de volledigheid, dat wil zeggen op de collectieve eenheid van de gehele mogelijke ervaring; ze overstijgen daardoor elke gegeven ervaring en worden transcendent. De aard van de categorieen is gelegen in het verstand, de aard van de Ideeën bevindt zich in de rede.

Kant onderscheidt drie typen Ideeën van de reden: psychologische (de idee van het volledige subject – substantiale), kosmologische (de idee van de volledige reeks der voorwaarden) en theologische (de bepaling van alle begrippen in de idee van een volledig geheel van het mogelijke).

“Het substantiale is een Idee en geen object waarvan wij kennis kunnen bezitten. De zuivere rede eist dat we bij ieder predicaat van een ding het bijbehorende subject zoeken, en bij dat subject, dat noodzakelijk alleen predicaat is, vervolgens zijn subject en zo verder tot in het oneindige. Hieruit volgt echter dat we niets dat we kunnen bereiken voor een laatste subject mogen houden, en dat substantiale zelf nooit door ons verstand gedacht kan worden. Want de specifieke aard van ons verstand bestaat erin dat het alles discursief denkt, dat wil zeggen door begrippen derhalve door louter predicaten, waarbij het absolute subject dus altijd zal ontbreken. Daarom zijn alle reële eigenschappen waardoor wij lichamen kennen louter accidenten, zelfs de ondoordringbaarheid, die men zich altijd slechts moet voorstellen als het gevolg van een kracht waarvan ons het subject ontbreekt.”

Het is Ik is een idee en geen empirisch gegeven substantie, want het kan geen predicaat zijn van een ander ding.

Vermaard is Hume om zijn tweepotige vork. Er zijn matters of fact (synthetisch, aposteriori en contigent) dat zijn empirische uitspraken. En er zijn relations of ideas (analytisch, apriori en noodzakelijk) dat zijn logische uitspraken over de verhoudingen tussen begrippen.

Hume spreekt ook over drie wetten van ideeënassociaties, te weten: de wet van gelijkenis & verscheidenheid, de wet van ruimtelijke of tijdelijke nabijheid en de wet van causale verbinding (oorzaak en gevolg).

Het gangbare substantiebegrip is een drogbeeld van de menselijke soort. Er bestaat geen impressie die ons behalve kwaliteit ook nog substantie meedeelt. Het is enkel een innerlijke voorstelling, een drang van de psyche om een drager van de kwaliteiten te zien. Dit geldt ook voor lichamelijke en geestelijke substanties. Bovendien is hier ook sprake van bij het causaliteitsbegrip; er valt niet te bewijzen dat de notie van causaliteit daadwerkelijk bestaat of juist niet. Oorzaak en gevolg, de nexus er tussen is onkenbaar en onlogisch. Het hoort wel bij onze standaard manier van denken, de associatiewet, dus tot er positief of negatief uitsluitsel is mag en moet men het gewoon blijven gebruiken. Deze derde associatie wet zorgt voor custom/habit. Het is psychologie, geen richting van de werkelijkheid en geen metafysica.

Hume’s hele bewijsvoering is gericht tegen dogmatische filosofie. Was Locke nog op zoek naar redelijke religie (deïsme) en tolerantie inzake van religie, Hume hield een historische beschouwing en nam de traditionele religie onder vuur. Volgens hem waren er twee typen metafysica: speculerende dogmatische filosofie en de wetenschappelijke bewijszoekende filosofie.

Monade betekent ‘eenheid’ en met dit begrip verbindt hij het mechanische atoombegrip en de aristotelische voorstelling van entelechie (bezielende en vormende kracht). In een monade is de oneindige substantie verdeeld in ontelbare, puntvormige en individuele substanties. Uitgebreidheid is geen eigenschap, want dat impliceert pluraliteit. Het enige attribuut van substantie is denken.

De monaden zijn dus punten, krachten, zielen en individuen, maar vensterloos (ze kunnen geen onderlinge interactie hebben). De monaden zijn simpele substanties die deel uit gaan maken van een compositie die geleidelijk ontstaat. Er is geen substantie die kan ontstaan door een andere compositie, dus zijn de monaden tegelijk gecreëerd en zullen ze ook allemaal tegelijkertijd vernietigd worden bij hun einde.

Er is geen causale interactie tussen substanties, want er kan geen transpositie van de ene substantie naar de andere plaatsvinden, geen beïnvloeding of overdracht van attributen of van wezen. Alles wat met een monade gebeurt, komt voort uit haarzelf en uit haar wezen, het is in haar gelegd door de Goddelijke scheppingsdaad.

De dominerende monade in het menselijk lichaam wordt ziel genoemd. Veranderingen in het lichaam en bewegingen worden ervaren als dat ze plaatsvinden ter wille van de dominerende monade.

Er zijn nooit twee monaden gelijk aan elkaar volgens het principe van identiteit van de niet-onderscheidende dingen.

Elke monade heeft eigen voorstellingswereld en is een afspiegeling van het heelal. Samen maken de monaden een harmonisch geheel van de wereld. De monaden vormen een hiërarchie ingedeeld naar helderheid en duidelijkheid (met betrekking tot de afspiegeling van het heelal). Hierbij is de klokken theorie weer behulpzaam. Bij Leibniz is er een oneindig aantal klokken die door de Schepper zo zijn afgesteld dat ze tegelijkertijd slaan, het zijn volmaakte mechanismes die van nature gelijk lopen. Er is een vooraf bepaalde harmonie (harmonia praestabilita) tussen veranderende monaden, waardoor de indruk wordt gewekt van een wisselwerking.

De ruimte is niet werkelijk, maar heeft wel een werkelijke tegenhanger in de driedimensionale ordening van de monaden (die ze aannemen om de wereld te weerspiegelen). In die zin hebben ze wel een ruimtelijke plaats.

Volgens Leibniz bestaat de vrije wil wel. Het beginsel van voldoende reden stelt dat niets gebeurt zonder zin, maar bij vrije agenten is de activiteit gevolg van een neiging tot noodzakelijkheid. Acties van mensen hebben altijd een motief; de werkelijke reden wordt niet bepaald door logische noodzakelijkheid.

Wij ervaren pluraliteit in een simpele substantie, daarvoor moeten we ook de meervoudigheid in de monade erkennen. De perceptie en dat wat erop steunt, zijn onverklaarbaar door mechanische oorzaken, dat wil zeggen door figuren en bewegingen. We kunnen nooit de perceptie verklaren, omdat we vanuit die perceptie in de perceptie zouden moeten kijken. Dat kan niet. Er is niet naast percepties en hun veranderingen moeten gezocht worden in de simpele substanties.

Leibniz onderscheidt verschillende types monaden. De monade is enkel perceptie, zodoende zijn de monaden verschillend van elkaar op basis van ze hebben naast de perceptie. Er zijn monaden met enkel perceptie en er zijn er met geheugen. Het geheugen zorgt voor een soort van opeenvolging. De categorie met geheugen bezit daardoor een ziel en heeft gevoel. Zo is ook het onderscheidt tussen dier en mens. Het dier heeft perceptie, ziel & gevoel. De mens bezit naast deze dingen ook nog een ratio. De ratio is kennis van het eeuwige & oneindige en kennis van noodzakelijke waarheide. Dat vergroot kennis van het zelf en van God.