Filosofie van gisteren kan heel nuttig zijn voor de problemen van vandaag de dag. Een goed voorbeeld daarvan is het existentialisme uit de jaren vijftig. Met kernbegrippen als authenticiteit en verantwoordelijkheid is het existentialisme haar toepasselijkheid nog lang niet verloren. Zo vertelt Ruud Welten, filosoof en schrijver van boeken als ‘Zinvol geweld. Sartre, Camus en Merleau-Ponty over terreur en terrorisme’ en ‘Jean-Paul Sartre. Fenomenologie van het Niets’.

[geschreven voor het Tijdschrift voor Humanistiek van december 2009]

Dagboek van de Dief – het verhaal over de esthetische liefdeservaring.

Recensie van Lijden aan de Tijd – Franse intellectuelen in het interbellum
Auteur: Marleen Rensen
Uitgeverij Aspekt
2009
[deze recensie is geschreven voor het Tijdschrift voor Filosofie, Universiteit Leuven]

Deze lezing heb ik uitgesproken op de 31ste Nederlands-Vlaamse Filosofiedag gehouden bij de Universiteit van Tilburg.

Dit jaar is de Faculteit der Wijsbegeerte opgegaan in een andere faculteit. De geschiedenis van ons eigen instituut was kort, maar krachtig. Deze verandering zal de meesten niet ontgaan zijn. Sommigen reageerden ontzet en voor anderen was het niet veel meer dan een andere naam. Geschiedenissen zoals de onze gaan te vaak verloren en hoe is het ook mogelijk om alles goed te behouden, onthouden en met name door te geven? Daarom is een gesprek met een filosoof van de oude (Leidse) stempel, prof. dr. M.F. Fresco, een verrijking aan verloren tijden.

Kierkegaard is zijn tijd vooruit met zijn boek Of/Of, nog steeds is het onderwerp en Kierkegaards visie zeer actueel. In dat boek zet hij op prachtige wijze de esthetische en de ethische levenswijze of keuze tegenover elkaar.

De Nederlandse vertaling van het boek A Secular Age van Charles Taylor is recent verschenen. Dat is goed omdat het een belangrijk boek is in de discussie over de toekomst van onze samenleving.

Het is een gangbare notie dat met internet alle kennis makkelijker, beter en sneller toegankelijk wordt. Maar is dat wel zo?

Een authentieke filosoof die in staat is om veel van de menselijke persoonlijkheid ruimte te geven binnen zijn filosofie. Dat is niet alleen de omschrijving van Sartre of een ander Franse existentialist, het is ook de omschrijving voor Ruud Welten. Ook hij gebruikt het leven, zijn eigen ervaring ermee en zijn contact met anderen erin, om zijn filosofie fijn te slijpen van de ruwe diamant tot een echt juweeltje.

Na het einde van de tweede wereldoorlog komt Sartre’s politieke filosofie scherp naar voren. Hij reisde naar China, bezocht Cuba, schreef en sprak zich uit over de Vietnamoorlog, de Palestinakwestie, het immigratiebeleid van Frankrijk en over het kolonialisme…

De modernisten vinden dat er grote vernieuwingen nodig zijn. Daarom zetten zij zich af tegen de romantiek. Zo zagen zij de romantische vervreemding tussen de bohemien en de bourgois niet als een aan de mens verbonden tegenstelling tussen de begeeste natuur en de mens. Er is wel vervreemding maar deze is niet verbonden aan de emoties en het geestelijk leven van de mens. De modernistische vervreemding is tussen het anonieme individu en de grote stad. Dat individu houdt het geestelijke in zijn menselijkheid vast te midden van de geïndustrialiseerde, objectieve, empirisch beschrijfbare, droge en harde wereld.

Madame de Staël denkt over gevoelens en het begrip daarvoor, in plaats van de verlichting met als doel het verlichten door middel van kennis. In de literatuur (de romans) zou een uiteenzetting of schildering van het hele gevoelsleven van de mens te vinden moeten zijn. Het gaat hier om de roman als ethiek.

In zijn L’être et le néant wees Sartre’s al op de noodzakelijke existentiële psychoanalyse. In Saint Genet voert hij zo’n analyse uit op Jean Genet. Zodoende hier een analyse van deze tekst voorzien van mijn eigen commentaar.

Dagboek van de Dief stelt ons voor de vraag naar liefde en laat ons zien dat de liefde niet automatisch moreel goed is. Maar het velt zelf ook een oordeel: er is geen alomvattende standaard voor de ware liefde. De liefde die Jean heel beeldend omschrijft is niet anders dan de liefde die jij of ik ervaren. Zijn liefdesobject is wel anders, maar dat is een kwestie van schoonheidservaring.

Hij is één van de grotere Nederlandse filosofen die geëxporteerd worden naar het buitenland. Alom erkend en gewaardeerd geschiedfilosoof Frank Ankersmit heeft zijn vorige boek nog niet gepubliceerd en hij vertelt alweer over de volgende twee boeken die momenteel bij Columbia University Press liggen om te verschijnen in het volgende jaar. En zoals men bij zo’n hoeveelheid misschien niet zou verwachten zijn de onderwerpen waar hij over schrijft wel gerelateerd. Hij vertelt graag over de lijn die hij ziet in zijn werk en over de verbindingen tussen zijn interessegebieden. Vanuit zijn eigen ervaring met de geschiedenis neemt hij ons mee naar de kernbegrippen van zijn geschiedfilosofische werk: de metafoor, de representatie en de ervaring.

In haar appartement treffen we Sharon Hagenbeek aan achter haar antieke bureautje, zo eentje met een klep en daarachter allerlei vakjes waarachter je veel verborgen papieren verwacht met daarop nog meer geheimen. Maar als je Sharon spreekt merk je al snel dat zij weinig geheimen bewaart. ‘Ik ben bepaald niet een gesloten persoon, ik heb zelfs veel van de dingen die ik schrijf online staan.’

Toen Lucifer van Connie Palmen twee jaar terug uitkwam deed het flink wat stof opwaaien. In die roman omschrijft Palmen het leven van een componist en de dood van diens vrouw. Het is in deze niet de reden voor een discussie, maar de discussie zelf die ik belangrijk vind. Zoals eerder aangegeven brak de discussie ook los nadat het boek uitkwam, maar dan omdat Palmen met de waarheid gespeeld had. Belangrijker erbij is de vraag: wat is geschiedenis en wat is fictie?