Madame Bovary, een klassiek verhaal over het verschil tussen de echte liefde en de realiteit

‘Een man is tenminste vrij; hij kan zijn hartstochten uitleven, door de wereld zwerven, hindernissen nemen en proeven van de verst verwijderde gelukzaligheden. Een vrouw daarentegen wordt voortdurend belemmerd. Passief en meegaand tegelijk heeft zij de zwakheid van het vlees en haar wettelijke afhankelijkheid tegen.’ Dit denkt Madame Bovary wanneer zij geconfronteerd wordt met een steeds groter probleem: ze heeft namelijk last van de sleur. Ze is getrouwd met een uiterst normale en enigszins lichtzinnige echtgenoot, Charles. Hij is arts en beschouwt zichzelf de gelukkigste man op aarde met zo’n bekoorlijke vrouw. Hij spaart kosten noch moeite om haar gelukkig te maken.

Ogenschijnlijk vormen zij een goed stel en als artsengezin behoren zij zelfs tot de elite van het dorp. Maar dat hun leven niet noodzakelijk gelukkig maakt blijkt wel aan de verveling die Madame Bovary getergd ondergaat. Zij wil de passie en spanning van de liefde ervaren, dat is volgens haar waar hartstocht uit bestaat. Ze droomt van een imposant leven vol weelde, gelijk aan een sprookje; ze wil fonkelen en daarvoor is liefde zonder extreme hartstochtelijke bevlieging niet genoeg.

Ze wordt verliefd op een andere man, Leon. Hij ook op haar, maar hij is te zwak om naar zijn gevoelens te handelen en deze aan haar kenbaar te maken. Hij vlucht weg voor de liefde en vertrekt naar de grote stad, Parijs. En ondanks dat hij hiermee gebruik maakt van een vrijheid die Emma als vrouw niet kent, ontkomt hij toch ook niet aan het probleem. Weg van haar verbetert zijn liefdesleven niet, hij blijft denken aan haar. Emma denkt daardoor onterecht dat het nastreven van passievolle liefde alleen voor mannen is weggelegd.

Emma zelf  lijdt dus enorm, maar haar omgeving ook. Ze heeft eigenlijk alleen oog voor haar eigen ongeluk. Ze is niet eens in staat om haar man te waarderen, terwijl hij zo zijn best doet. Het is niet zomaar dat Emma dat niet ziet. Charles heeft weinig oog voor meer dan Emma’s buitenkant. Hij neemt het leven letterlijk en daardoor ontgaat hem elke diepere romantische notie waar Emma zo naar hunkert. Ondanks Charles’ oppervlakkigheid en gebrek aan verbeeldingskracht, is zijn karakter in dit verhaal alsnog de morele tegenhanger van het karakter van de eeuwige romanticus.

Op prachtige wijze laat Flaubert zien dat de romantische ideeën van Emma ertoe leiden dat zij zich vrijwel zonder aarzeling overgeeft aan morele verloedering. Alleen het heimelijk gekoesterd verlangen stelt haar in staat om zich liefdevol naar Charles te gedragen, maar dat is niet echt en ook niet de oplossing. Het verlangen blijft drijven tot actie. Emma duikt in verschillende affaires, om telkens na een tijd teleurgesteld te moeten concluderen dat de passie vervlogen is. Zowel Emma als Charles sterven ongelukkig. De financiële ondergang die het gevolg is van haar verloedering drijft haar tot  wanhoop. Zij pleegt zelfmoord, en hij blijft haar eren, zelfs nadat hij haar briefwisselingen met haar geliefden vindt.

Plato’s Liefde
Met het verschil tussen de liefde van Emma en die van Charles laat Flaubert feilloos een aloud probleem zien. Plato onderscheidde al het verschil tussen van iemand houden om wie diegene is, en iemand willen bezitten om diens waardevolle eigenschappen. De eerste variant die hij eros noemde, kunnen we vergelijken met de liefde die Emma nastreeft. Het verschil tussen deze eerste en tweede variant is de reden waardoor ze de liefde van Charles niet als waardevol beschouwt. Zijn liefde is  Plato’s tweede variant. Hij houdt namelijk wel eindeloos van Emma, maar enkel om haar bewonderenswaardige verschijning. Wie van hen houdt nu meer van de ander? En wat is ‘houden van’?

De meesten zullen geneigd zijn te zeggen dat Charles liefde wel degelijk ‘houden van’ betreft. En hij blijft zijn liefde koesteren, ook na Emma’s dood. Tegen een geliefde van Emma, Rodolphe, zegt Charles zelfs dat hij hun niets kwalijk neemt. Het lot is schuldig aan hun ongeluk en niets anders, aldus Charles. Zo wordt de keuze over onze handelingen in de liefde van ons afgeschoven. Met het lot als bepalende factor wordt het onmogelijk om überhaupt echt voor de liefde te kiezen. Want wat is kiezen als het lot zou bepalen? Het is juist de bewuste keuze voor de liefde die het ‘houden van’ maakt. Wanneer wij kiezen om ons hart te volgen, dan nemen we het lot in eigen handen. Daarom zou dus ook gesteld kunnen worden dat juist Emma, niet Charles, kiest voor de echte liefde.

Sartre’s Realiteit
Is geluk in de liefde dan wel mogelijk? Voor degenen die, net als Charles, romantische illusies koesteren over de liefde lijkt er in de realiteit een weinig passievol leven beschoren. Het zogeheten gras is bij de buren nu eenmaal altijd groener. De realisatie van de hartstocht lijkt per definitie de teloorgang van het levensgeluk met zich mee te brengen. Maar waarom is dat zo? Flaubert geeft ons met zijn realisme ook een antwoord. Hij wordt juist om zijn realisme geroemd en dat is ook de reden dat we dit boek nog steeds actueel kunnen lezen. De romantische illusies van mensen veranderen nu eenmaal niet, en Flaubert is veel eerlijker over die illusies dan zelfs de meeste hedendaagse schrijvers. Zijn realisme kenmerkt zich niet door uitvoerige detailbeschrijvingen, maar door een tweeledige realiteitsbeschrijving. Hij beschrijft de psychologische realiteit die Emma doorleeft, en de daadwerkelijke realiteit. Er is sprake van een ware kloof tussen wat de anderen beleven en zoals Emma dat beleeft. In die kloof bevindt zich het verschil tussen de hartstocht en de sleur.

Sartre omschrijft de kloof tussen hoe wij de wereld ervaren en de wereld zelf. Ook Sartre spreekt uitgebreid over de emoties, en daarmee ontwikkelde hij de basis van de moderne emotietheorie. Hij wilde dat men binnen de psychologie het begrip ‘ervaring’ niet liet varen, maar hanteerbaar gemaakt zou worden. Men moest plaats geven aan de ervaring van essenties en waarden. Het is in Sartre’s visie mogelijk dat wij door prikkels van de wereld buiten ons verglijden in een magische wereld, de psychologische realiteit. Daarin ervaren wij onze emoties en daarin laten wij ons gaan in liefde. Het kiezen voor de liefde is dan het kiezen voor de ervaring van alle passies en hartstochten die we kunnen verzinnen.

Flauberts Romantiek
Met zijn roman leverde Flaubert kritiek op de romantische ideeën die heerste in zijn tijd. De romantiek zou het leven rijker en diepzinniger maken. Flaubert laat echter zien dat daarmee de liefde nog niet een gelukkig leven betekent. Zelfs als we Plato’s eros vinden binnen de liefde zijn we nog niet gered. Bij Flaubert kent de liefde alleen verliezers. Hoezeer we verliezers in de liefde worden hangt wel af van de manier waarop we ‘het lot laten bepalen’. Daarom is het zaak het heft in eigen hand te nemen, ons bewust te zijn van de manier waarop we de liefde ervaren. Sartre geeft ons daartoe de mogelijkheid; terwijl we ons laten verglijden in onze emoties vinden we de liefde en is zij zeker de moeite waard. Liefde gaat, zo gezegd, niet altijd over rozen.