Door de geschiedenis heen is er uitvoerig geschreven over de liefde. Ze is niet eenvoudig te duiden en ze levert zelfs veel vraagstukken op. Bijvoorbeeld wat zegt de liefde en het beoefenen ervan over de mens? In de literatuur is al menigmaal gepoogd om meer licht te werpen op dit soort vragen. Niets is immers een frequenter thema dan de vele liefdesgeschiedenissen waarin de echte liefde bloeit. Natuurlijk leven we niet meer in de tijd van Romeo en Julia, maar daarmee is nog niet gezegd dat al die prachtige vertellingen voor ons inhoudsloos zijn.

Onderlinge verschillen
Onze visie op liefde is door de eeuwen heen aanzienlijk veranderd. Maar daarmee is nog niet gezegd dat de verschillen die voor conflict en ongeluk zorgen veranderd zijn. Gustav Flaubert beschrijft als geen ander die verschillen. In zijn Madame Bovary vormen de twee hoofdpersonages, Emma Bovary en haar man Charles, ogenschijnlijk een goed stel. Maar zo eenvoudig blijkt het niet te zijn. Emma heeft last van sleur. Ze is getrouwd met de uiterst normale en enigszins lichtzinnige Charles. Die beschouwt zichzelf de gelukkigste man op aarde met zo’n bekoorlijke vrouw. Daarom spaart hij kosten noch moeite om haar gelukkig te maken – maar dat maakt totaal geen verschil voor Emma. Hem ontgaat elke diepere romantische notie waar Emma zo naar hunkert. Charles heeft daar met zijn oppervlakkigheid en zijn gebrek aan verbeeldingskracht geen oog voor.

Flaubert toont feilloos het klassieke romantische probleem dat Plato reeds beschreef in zijn Symposion. Daarin wordt gesproken over de gangbare misvatting dat het liefdesobject ons compleet of goed maakt. Het is echter zo dat er een verschil is tussen het nastreven en het bezitten van dat object; het verschil tussen de verliefdheid en het ‘houden van’. Bij Plato wordt het verlangen naar het schone of het goede dat men nog niet bezit, Eros genoemd. Ook wordt gesteld ‘niet elke Eros is goed en verdient een lofzang, alleen de Eros die ons tot een goede vorm van de liefde verleidt is goed’.

Ook Emma is gericht op iets dat zij niet bezit: iets authentieks, het idee van de schoonheid van de liefde. Het hartstochtelijke verlangen maakt ook Emma impulsief rusteloos. De romantische ideeën van Emma leiden ertoe dat zij zichzelf vrijwel zonder aarzeling overgeeft aan haar verlangens. Emma duikt in verschillende affaires, om na een tijd alleen maar teleurgesteld te moeten concluderen dat de passie vervlogen is.

Teveel liefde
Een ander liefdesdilemma is de afhankelijkheid die als gevolg van de liefde ervaren wordt. Daarvan geeft Connie Palmen in haar Geheel de Uwe een hedendaagse interpretatie. Op heldere wijze laat ze zien dat onze cultuur van liefdesverhalen leert dat de liefde gezien moet worden als een spel van afhankelijkheid. Die afhankelijkheid wordt het best getoond door de totale overgave. En dan het liefst ook nog aan de meest onafhankelijke partner die er te vinden is. Dat gaat met veel drama gepaard. Als een pauw die zijn veren spreidt voor een potentiële partner, wordt er drastisch en theatraal gehandeld om de liefde te betuigen.

Het hoofdpersonage Salomon Schwartz – Mom – is een opvallende man met uitspraken als ‘fatsoen is voor bange mensen’. Waar hij aanvankelijk voor de vrouwen juist begerenswaardig is door zijn onafhankelijkheid, drijft hij ze uiteindelijk tot wanhoop. Ze gaan volledig op in de relatie, er bestaat niets en niemand anders meer. Ze zijn niet meer te stoppen, alles wordt geanalyseerd en gedramatiseerd. Zoals een van de vrouwen, Judit zegt: ‘Al binnen een paar maanden nadat Mom bij mij was ingetrokken, was ik vierentwintig uur per dag bezig met het zoeken van redenen om hem in mijn afzondering te veroordelen en schuldig te bevinden.’ Helemaal de weg kwijt wil ze hem de schuld geven van haar isolement dat ontstaan is door haar afhankelijkheid, want hij is degene aan wie ze zich overgeeft. En Mom is niet de harteloze man die haar niet afhankelijk wil maken, maar zij wil in haar liefde erkend worden. Dat wil Judit zozeer dat alleen zijn onafhankelijkheid, haar ultieme overgave betoond.

Verboden Liefde
Veelbesproken in de literatuur is het verbod op de liefde. Het lijkt alsof niets de zinnen zo weet te prikkelen. Het wordt dan ook meermaals gebruikt als bevestiging van de ware liefde. Af en toe is er een verhaal waarin het verbod meer is dan alleen een prikkeling, wat het mogelijk maakt om meer inzicht te krijgen in de liefhebbende mens middenin de samenleving. Een uitgesproken voorbeeld hiervan is het succesvol verfilmde Brokeback Mountain van Annie Proulx. Daarin krijgen de twee cowboys Jack Twist en Ennis del Mar te maken met de onmogelijkheid van hun liefde. Door het gebrek aan maatschappelijke acceptatie is de uiting van die liefde gevaarlijk. Hun verhaal speelt zich namelijk af in het Wilde Westen, dat bij uitstek bekend staat als het oord waar de mannelijkheid regeert. Ennis is de realist van hen beiden – hij weet dat het openbaar uiten van hun liefde tevens hun dood zal inhouden. Jack is als romanticus niet in staat om Ennis zover te krijgen om tegen de stroom in te zwemmen. Ennis heeft dus juist de bevestiging nodig van de samenleving dat het goed is om zijn liefde te uiten. Daarom kiest hij ervoor om het geheim te houden, want zoals hij veelzeggend herhaalt ‘wat je niet kunt oplossen, moet je gewoon verdragen’.

Betekenisloze liefde
Een bijzonder hedendaags vraag is: als alles te koop is en elke vrijheid genoten kan worden, wat is liefde dan nog waard? Meer nog dan voorheen moet ons idee van ware liefde het winnen van de verzadiging.

De broertjes Bruno en Michel uit Elementaire Deeltjes van Michel Houellebecq zitten met dat probleem van de verzadiging. Bruno neemt alles van het leven waar hij het geld en de vrijheid voor heeft. Hij is een hedonist die steeds op zoek moet naar nieuwe verzadiging om zijn geluksroes in stand te houden. Michel is daarentegen een radicale realist, hij is van mening dat onze ideeën van liefde nog erg basaal zijn. Het is voor hem in de huidige vorm enkel dierlijk gedrag en daardoor nog niet goed genoeg om onze dierlijke aard te overstijgen. ‘Dit vieze, ongelukkige ras, amper verschillend van apen, had zulke nobele aspiraties. Gekweld, geconflicteerd, individualistisch, ruziemakend, was het in staat tot immens geweld, maar niettemin liet ze haar geloof in de liefde nooit in de steek’. Hij gaat op zoek naar een wetenschappelijke verbetering van de mens. Het resultaat is een ras dat de mens overstijgt, dat wel op basis van de liefde in staat is om daadwerkelijk een harmonieuze samenleving te bereiken.

Share