Op 10 april vierde het tijdschrift Krisis uitbundig zijn eenjarige digitalisering met een avond vol presentaties rondom het thema ‘boekverbranding’. Het filosofische tijdschrift heeft als een van de eerste de trend die in de bètahoek van de universitaire wereld al tot gebruikelijke gang is geworden overgenomen: het verschijnt alleen nog op het internet.

Dit was reden voor een feestelijke bijeenkomst en zoals gebruikelijk in filosofische kringen vonden de festiviteiten plaats in de vorm van Stand-up Philosophy: de sprekers volgden elkaar snel op met korte en zelfs grappige statements. De redactie van het tijdschrift had diverse sprekers gevraagd een eigen visie te geven op het thema boekverbranding. Het palet van die geboden perspectieven ging verder dan alleen maar de hedendaagse blik op het boek, en op de digitalisering die schuldig zou zijn aan de teloorgang van het boek. Want de gangbare aanname over de overlevingskansen van het boek, zo bleek al snel, is dat het drukwerk het wel kan vergeten – alle sprekers hadden daar wel wat aan op of aan te merken. De paniek over de status van het boek werd aangewakkerd  of, geheel tegengesteld, juist gesust.

Zo vertelde Ellen Algera (masterstudent en docent filosofie UvA) over de persoonlijke aard van het lezen van een boek. Ter illustratie toonde zij een pagina uit een boek waarin zij had zitten lezen; deze pagina uit het werk van Hegel stond helemaal vol met aantekeningen in de marges. Het lezen van een boek is een persoonlijke ervaring, waarbij ook de tastbaarheid van het boek een rol speelt. Is het boek zonder die persoonlijke, passievolle basis voor bibliofilie wel te vervangen? De vraag moet, zo bezien, dus niet zozeer zijn wanneer het digitale tijdperk haar volledige vorm aanneemt, maar hoe ooit?

Dat het allemaal niet zo een vaart zal lopen, leerde Maarten Doorman (filosoof, criticus en hoogleraar Journalistieke Kritiek van Kunst en Cultuur aan de UvA) ons. Hij herinnerde het publiek aan de tijden van Don Quichote. In de zeventiende eeuw werden boeken ook al bedreigd in hun bestaan, misschien nog wel meer dan de digitalisering nu het gekafte boek in gevaar zou brengen. Er worden tegenwoordig zelfs meer boeken gelezen dan ooit tevoren. Misschien is alle paniek dus wel paniek om niets. Frank van Vree (historicus en hoogleraar Journalistiek aan de UvA) vulde Doorman naadloos aan door te stellen dat de angst die wij ervaren om onze schatten, de boeken, deel uitmaakt van een utopie – de digitale utopie. We gaan er zonder meer van uit het boek zal worden vervangen door digitalisering, terwijl dat niet per se zo hoeft te zijn. Door de verschillen tussen gedrukt en digitaal werk lijkt het überhaupt onnodig dat het boek van de digitalisering iets te vrezen heeft.

Georgi Verbeeck (hoogleraar Moderne Geschiedenis te Leuven en professor Politieke Geschiedenis te Maastricht) wist op een andere manier tot kalmte te manen. Met zijn historisch perspectief op boekverbranding leerde hij ons de voordelen van een boekverbranding kennen. De Universiteit Leuven kende in haar verleden meerdere tragische boekverbrandingen. Zo werd in de Tweede Wereldoorlog ‘de grote bibliotheek’ door de nazi’s verwoest. Andere landen, zoals de Verenigde Staten, reageerden hierop met veel financiële hulp om de collectie te herstellen. Niet alleen werd de nieuwe collectie aanzienlijk verbeterd, ook verwierf de reeds vernietigde collectie faam om wat zij ooit zou zijn geweest. De gehele universiteit heeft internationaal aanzien verworven, juist met die nieuw gevestigde reputatie. Iets wat verbrand is, krijgt gelijk met terugwerkende kracht de absolute status van bijzonder waardevol. Dus als we een boek écht willen eren, dan moeten we haar laten ‘verbranden’ in het proces van de digitalisering.

Gelukkig hoeft de bibliofiel die nu terugdenkt aan alle prachtige boeken in zijn of haar bezit nog geen afscheid te nemen. De digitalisering heeft namelijk ook zo haar voordelen als we haar zouden omarmen. Iemand die de digitalisering bijvoorbeeld met open armen ontvangt is Jos Biemans (hoogleraar Wetenschap van het Handschrift in relatie tot de Beschavingsgeschiedenis en conservator handschriften aan de Universiteitsbibliotheek van de UvA). Hij gaf tijdens de enerverende avond een uiteenzetting over inktvraat en was zelf uiterst gecharmeerd van het zwakke karakter van boeken. Hij benadrukte dat digitaliseren in wezen behouden betekent.

Als het om behouden gaat, is Heleen Pott (hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Universiteit Maastricht) niet zo blij met het werk van Darwin, zo gaf ze met een knipoog aan. Pott legde onder de titel ‘Fahrenheit 451 revisited’ uit dat Darwins werk, naast al het goede dat het voor de hedendaagse wetenschap heeft betekent, ook heeft geleid tot het toepassen van het principe van survival of the fittest als sociale theorie. Met Darwin is het recht van de sterkste alom geaccepteerd geraakt, zonder verdere discussie. Volgens Pott is een sociale theorie echter niet gemakkelijk af te leiden uit een biologische theorie.

Al met al is de strijd tussen het boek en de digitale publicatie nog lang niet beslist. Zoals gedurende de avond bleek, is het boek niet zonder meer te vervangen, maar ze is misschien wel beter te beschermen tegen haar teloorgang. Maar tegelijkertijd: misschien dat zij juist daardoor een deel van haar waarde verliest. Dankzij de digitale conservatie zijn geen verbrandingen meer mogelijk die een boek tot een mythisch iets te maken. Nee, juist met de boeken van nu kunnen we – dankzij de digitalisering – tot in de eeuwigheid doen. We zullen geen boeken meer verliezen aan het vuur en daardoor zal er op die gronden nooit meer een boek echt mythisch worden.

Het tijdschrift Krisis werd vereerd om zijn wedergeboorte; omdat Krisis de digitalisering omarmd heeft, is het tijdschrift bestendig geworden. U kunt er dus op rekenen dat de lezingen van 10 april 2009 tot in de eeuwigheid zijn terug te lezen op www.krisis.eu.