Het zelfbewustzijn van de filosoof op een borrel
Heel trots glundert elke filosoof wanneer er grapjes gemaakt worden over het nut van de filosofie en dus van de filosoof. Menigeen heeft ook moeten concluderen dat de meeste filosofen redelijke en soms zelfs uitmuntende filosofen zijn. Ook zijn er  waarbij men zich afvraagt hoe ze ooit terecht zijn gekomen daar waar ze nu zijn.[1] Het zijn net de leergierige studenten die het gewoon duidelijk niet begrepen hebben.

In de verschillende takken van de filosofie treffen we verschillende specifieke eigenaardige en zelfs niet geschikte filosofen aan. Zo is de antieke filosoof vaak iemand die nog meer afgestoft dient te worden, dan de boeken die hij leest; en de feministische filosoof is trots op de haar gegeven – nee, niet gegeven maar genomen – taken, omdat ze de neiging heeft te denken dat medezeggenschap en verantwoordelijkheid gelijkwaardigheid betekenen. Ook de wetenschapsfilosoof kenmerkt zich wat eigenaardig door zijn geloof in de wetenschap, voor hem is de wetenschap de uiting van rationaliteit en alle gedragingen die hij toont dienen daarom ook wetenschappelijk te zijn. Maar ook de fenomenoloog kent zijn eigenaardigheden, hij vervreemd zich van de wereld om zich er voor altijd over te kunnen blijven verwonderen. Als gevolg is hij niet alleen wereldvreemd, maar oogt hij ook bijzonder naïef.

Maar geen van allen kenmerkt zich zo duidelijk als de ethicus. Totdat het ultieme antwoord gevonden is, zoekt hij naar het door Jan en alleman op straat is aangenomen als gebruikelijk correct gedrag. De echte ethicus begrijpt ethiek, moraal en gedragsregels nog niet, maar is hard bezig het de waarom en hoe van het menselijk gedrag en dus hoe mensen zijn.

De ethicus kan het dus niet helpen dat hij zijn studenten als sloofjes behandelt en ook is hij nog niet in staat om vrouwen behoorlijk te behandelen. Het is door zijn onderzoek zonder uitsluitsel nu eenmaal nog niet vast te stellen wie hij als gelijke of volwaardige ander dient te behandelen. En dat terwijl in de woorden van Richard Rorty: “De werkelijkheid doorgronden een utopie is”.

De Aapjes in de Kooi
De ethicus kan nu eenmaal ook niet uitgaan van de normaal gehanteerde standaard, hij zal de fouten moeten begaan om ze te kunnen begrijpen. Zo ook kan hij niet het goede gedrag doen zonder dat hij begrijpt waarom hij dat doet.

Een klassiek voorbeeld voor dit probleem van onwetendheid is De Aapjes in de Kooi met de Banaan. In de kooi staat een trap waarboven een banaan is opgehangen. Het duurt niet lang, want aapjes zijn aapjes, en één van de aapjes probeert de trap te beklimmen om de banaan te pakken. Echter, zo gauw hij een voet op een trede van de trap zet worden alle apen in de kooi natgespoten.

Een poosje later probeert de aap het nog een keer, want hij wil nog steeds de banaan. Helaas gebeurt weer hetzelfde en de andere apen worden zelfs chagrijnig van het water dat op hen valt. Een volgende keer zullen zij een aap die de trap op probeert te gaan beletten. Dus nu zitten alle apen in de kooi met een banaan boven hun hoofd.

Dan wordt er een nieuwe aap in de kooi geplaatst ter vervanging van een van de apen die in de kooi zit. Hij ziet die banaan en probeert de trap op te klimmen. Maar net op tijd weten alle andere apen hem ervan te weerhouden. Ze vallen hem zelfs aan, maar hij leert zijn les. Elke keer als hij de trap op probeert te klimmen wordt hij in elkaar geslagen.

Daarna wordt nog een nieuwe aap in de kooi geplaatst en een oude er weer uitgehaald. De aap die net nog gierig op de banaan afging en als gevolg in elkaar geslagen werd, neemt nu gretig deel aan het uitdelen van een pak slaag aan de nieuwste aap. En steeds worden er meer aapjes vervangen in de kooi, totdat er in de kooi alleen nog maar apen zijn die het water niet eens gezien hebben. Alle apen weten niet meer waarom ze elke aap die de trap opklimt tegenhouden en afstraffen, maar braaf en getrouw zullen geen van de apen in de kooi een poging wagen de banaan te pakken.

Op een gegeven moment wordt er een aapje geboren in de kooi, die volgt de gedragsregel ook. Als hij ooit vraagt aan een van de ouderen waarom de banaan niet wordt gepakt zal hij te horen krijgen dat het iets is dat zo hoort en dat hij kennelijk nog niet oud genoeg is om het te begrijpen. Altijd zal hij de banaan zien en niet ernaar grijpen en nooit zal hij weten waarom niet.

Het kleine aapje groeit op, starend naar de banaan, met een duidelijk onderbuikgevoel. Iets klopt er niet. Hij zou die banaan toch zo graag willen pakken. Er moet een reden zijn waarom de banaan al dan niet gepakt mag worden. Dat aapje gaat filosofie studeren en gaat zich specialiseren in de ethiek.

Inzicht of instinct?
Een goede ethicus kenmerkt zich door de imperfectie die hij aan de dag legt, juist omdat hij nog niet alle antwoorden heeft. Laten we nu hierbij de volgende woorden van Rousseau eens overwegen: “De natuur zal ons nooit bedriegen; we bedriegen slechts onszelf.”[2]

Met de hedendaagse kennis over de neurale en genetische basis van gedrag kunnen we zeggen dat aangeleerd gedrag dat heel erg slim lijkt aangeboren kan zijn. Zogenaamd aangeleerd gedrag kan dus gewoon een latent maar instinctief gedrag zijn. Het is zelfs zo dat de natuurlijke mens zijn fouten maakt en er instinctief van kan leren.

Toch beschouwen wij het onwaarschijnlijk dat dit een deel vormt van ons rationele denken, het echte denken en beslissen. En door dit idee van rationeel beslissen waant de ethicus zich vrij van de noodzaak tot behoorlijk gedrag. Daarom resulteert het echte denken en beslissen over het handelen van de mens in vragend of gebrekkig handelen van de ethicus. Wij beschouwen ons denken als handelen, dus het denken over goed gedrag is genoeg voor de ethicus.

En daar zijn wij filosofen over het algemeen, dat wil zeggen tijdens de borrelpraat, dus zelfs trots op. Maar vreemd genoeg moet zelfs de filosoof toegeven met gekromde tenen de andere kant op te kijken als de ethicus zich weer eens onbehoorlijk gedraagt. Gelukkig kunt u, al kijkend naar de andere kant, zich gerust stellen met het idee dat het zijn onderzoek zal helpen. Het zal geen banaan naar beneden halen, maar is dat belangrijk voor echte geestelijke bevrijding en verrijking?